ခါဆူညါလၢယွၤကတဲာ်ကတီၤ
ပအိၣ်မူလၢ ဟီၣ်ခိၣ်တဘ့ၣ် ဖဲအ့ထၢၣ်နဲးတသးပ့ၤနီၣ်တၢ်နီတမံၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂီၤ, တၢ်လၢပပာ်ထီၣ်လၢအ့ထၢၣ်နဲးအလိၤ (post), ဒီးတၢ်ကွဲးထီၣ်လံာ်ဧိၤလဲၢ်ဧိၤလၢပှၢ်ယဲၤသန့ (blog entry) ကိးဘ့ၣ်ဒဲးန့ၣ် ဖျါလၢ အဘၣ်တၢ်ပာ်ဖှိၣ်ပာ်တံၤဃာ်အီၤ လီၤစိၤလီၤထီန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ခီၣ်ခၠူထၢၣ်တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤလၢအဃုတၢ် (Search Engine) အမိၢ်ပှၢ်တခါန့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်အိၣ်သဒၢသးအလီၢ် (Privacy), ဒီးဟ့ၣ်ခွဲးဟ့ၣ်ယာ် ပှၤစူးကါတၢ်ဖိတဖၣ်လၢ ကထုးထီၣ်ကွံာ် အနီၢ်ကစၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤတဖၣ် ဒ်အမ့ၢ် ကွဲၤဒီနၢ်အနီၢ်ဂံၢ်, လီၢ်အိၣ်လီၢ်ဆိး, ဒီးအဂုၤအဂၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ တတြူာ်စီကွံာ် တၢ်ဂ့ၢ်ထၢဖှိၣ်တဖၣ် (data) လၢအ့ထၢၣ်နဲး ခဲလၢာ်ခဲဆ့ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်လၢပှၤထံၣ်သ့တဖၣ်န့ၣ် မၤစှၤလီၤဝဲ ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်, ဒီးဒုးကလၢၢ်ဘၣ်ပှၤတဖၣ်ဒ်အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်ပၢၤဃာ် အနီၢ်ဂံၢ်ပနီၣ် (digital) အခီၣ်လီၢ်တဖၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ.
တၢ်တြူာ်စီကွံာ် တၢ်လၢအပူၤကွံာ်တဖၣ်, ခီဖျိလၢကျိၤကျဲဒ်သိးအံၤန့ၣ် ဒုးသ့ၣ်နီၣ်ပှၤ ဝံအတၢ်ကတိၤ ဖဲလံာ်ယရှါယၤ ၄၃:၁၈-၁၉ န့ၣ်လီၤ. ယွၤစံးဝဲဒၣ် “တၢ်လၢအခီၣ်ထံးတဖၣ်, သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤအီၤတဂ့ၤ, ဒီးတၢ်လၢပျၢၤလၢသီတဖၣ်, ဆိကမိၣ်လၢအဂ့ၢ်တဂ့ၤ. ကွၢ်ကွၢ်, ယမၤတၢ်အသီတမံၤ” န့ၣ်လီၤ. ဖဲပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ် ဘၣ်တၢ်စိာ်မၢကဲကုၢ်လၢ…
တၢ်လၢအဆံး, ဒီးတၢ်ဂံၢ်ဆူၣ်ဒိၣ်ဒိၣ်သွါသွါ
ဖဲလါဒံၢ်စ့ဘၢၣ် (၉) သီ, ၁၉၈၇ နံၣ်, လၢ ကီၤနဲးတံးကး (Connecticus) န့ၣ်, လံၣ်ပအီဖိတဘ့ၣ် အ့ၣ်ဂံၢ်ဘျဲးဖျိ လီဂံၢ်ပျံၤတဘိဒီး, Nasdaq (National Association of Securities Dealers Automated Quotations) အကျိၣ်စ့ဂ့ၢ်ဝီ ကဟၣ်ဖးဒိၣ်န့ၣ် ကပီၤ ပံာ်လ့ပံာ်လ့, သီၣ်သဖှိ, ဒီးတၢ်ခံးသူဝဲဒီတဝ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ခီၣ်ပရ့ရှၣ် အဒိၣ်ကတၢၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်ချၢတနီၤန့ၣ် ဂံၢ်သဟီၣ်စှၤလီၤဝဲန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်သူၣ်ကိၢ်သးဂီၤအပူၤ, ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲကွာ်တဖၣ် ခိးကွၢ်ဝဲတၢ်မၤအသးန့ၣ် တၢ်ဆၢကတီၢ် ကယံာ်ဝဲဒၣ် တနၣ်ရံၣ်တခီန့ၣ်လီၤ. ကယဲၢ်တၢ်မၤအသးခဲလၢာ်န့ၣ် ကဲထီၣ်အသး ခီဖျိဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢ အဆူၣ်ကပုာ်လုး, အိၣ်ဒီးအမဲလၢအအ့ၣ်, ဒီးမၤတၢ်စွံကတုၤ ဆံးဆံးဖိတဒုအဃိန့ၣ်လီၤ.
ယွၤအကလုၢ်ကထါ ပာ်ဖျါဝဲ ပူအါယုၢ်ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်အဆံးတမံၤမံၤ (မ့) ပှၤအဆံးတဂၤဂၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးလၢ အသဟီၣ်ဆူၣ်တမံၤန့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်တၢ်အိၣ်ဆံးအိၣ်စှၤတမံၤမံၤန့ၣ် ကစၢ်ယွၤ ဆီတလဲဒုးကဲထီၣ်ဝဲဆူ တၢ်ဂံၢ်ဆူၣ်ဘါဆူၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်သွါသွါတမံၤ သ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲဖိသၣ်ဖိတဂၤ ဟ့ၣ်လီၤဝဲ အတၢ်အီၣ်တၢ်အီ လၢမုၢ်ဆါခီအဂီၢ်,…
တၢ်ဒုးတၢ်ယၤလၢ တၢ်အဃံအကွဲအဃိ
ဖဲ ၁၈၀၀ အနံၣ်လီၢ်ခံတဖၣ်အပူၤ, လၢအမဲရကၤမုၢ်နုာ်တခီတကပၤန့ၣ် တၢ်ဂုာ်လူၤကွၢ်ဃု ဒဲၣ်နိၤစီ (dinosour) အဃံအကွဲတဖၣ်န့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အဃံအကွဲတၢ်ဒုးတၢ်ယၤ (The Bone Wars) န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်လၢၢ်လိၣ်ဒိ (paleontologist) ခံဂၤန့ၣ် လၢတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးဒုးအိၣ်ထီၣ် စံၣ်စိၤနုာ်ကတၢၢ်အတၢ်ထံၣ်အဂီၢ်, ဒုးလိာ်ယၤလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ. ပှၤကွဲးတၢ်တဂၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် လၢတၢ်ဖံးတၢ်မၤအကဝီၤအပူၤ ဒ်သိးကဒိးန့ၢ်ဝဲတၢ်အစဲဂ့ၤန့ၢ်ဒံး အဂၤတဂၤအဂီၢ်, ပှၤခံဂၤန့ၣ် စူးကါကျိၤကျဲခူသူၣ်, လၢအတတီတလိၤတဖၣ် ခီဖျိတၢ်ဟ့ၣ်ခိၣ်ဖးလာ်ဆှိး, တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ်, ဒီးတၢ်မၤဟးဂီၤကွံာ် တၢ်အဃံအကွဲတဖၣ်” ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲကွဲးနီၣ်ပာ်ဖျါဝဲဒၣ် ဖဲပှၤခံဂၤ မၤဟးဂီၤလိာ်သးတဂၤဒီးတဂၤ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤန့ၣ်, အဝဲသ့ၣ် ခံဂၤလိာ် မၤဟးဂီၤစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် အတၢ်လၤတၢ်ကပီၤ ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
ပဟီၣ်ခိၣ်လၢအဟးဂုာ်ဟးဂီၤတဘ့ၣ်အံၤအပူၤန့ၣ်, တၢ်ဂံာ်ဂူာ်ထီဒါလိာ်သး, ဒီးတၢ်ပြၢမၤနၢၤလိာ်သးတဖၣ်န့ၣ် ပဟးဆှဲးအီၤတသ့ဘၣ်. တၢ်လၢပဃုထၢဘှါဆှဲတၢ်ဂံာ်ဂူာ်ထီဒါလိာ်သးတဖၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်အိၣ်ဝဲလၢ ပသူၣ်ကံၢ်သးလဲအပူၤန့ၣ်လီၤ. လၢဖံလံးပံၤအတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ် စီၤပီလူး သ့ၣ်ညါဝဲဒၣ် ပိာ်မုၣ်ခံဂၤ အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်သဘံၣ်ဘူၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်ဒီး, ကွဲးပာ်ဖျါဝဲ, “ယဃ့ကညး နီၢ်အူၤအိဒံၤ, ဒီးယဃ့ကညးနီၢ်စူၣ်တူဃ့ၤ, ဒ်သိးအကသးအိၣ်တဖျၢၣ်ဃီလၢ…
တၢ်ဃုဖိသၣ်ခရံာ်ကစၢ်
ဖံထၢၣ် တၤခၠံၣ် (Peter Turchi) လၢ အသိၣ်လိတၢ်ကွဲးလံာ်န့ၣ်, မ့ၢ်ထံၣ်ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤတဘ့ၣ်န့ၣ်, အဝဲဃုတၢ်လီၤသူၣ်ဟူးသးဂဲၤအသီ လၢအပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲ, “တၢ်ဃ့ကွၢ်ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤ တဘ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်စံး “တဲန့ၢ်ယၤပူတယုၢ်တက့ၢ်” န့ၣ်လီၤ.” ယဖီၣ်စှီၤဃာ် အတၢ်ဆိကမိၣ်အဝဲန့ၣ်, ဒီးကတဲာ်ကတီၤတၢ်လၢ ယကသိၣ်လိ အိၣ်ဘှံးနံၤ တၢ်မၤလိ လၢခရံာ်အိၣ်ဖျဲၣ်အကတီၢ်, ဘၣ်ဃးဒီး “ပှၤမၢ်ကူးတဖၣ် အတၢ်နာ်” အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲယမၤလိနၢ်ပၢၢ် ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤတဖၣ်အခါ, ယသ့ၣ်ညါဘၣ်လၢ ပှၤမၢ်ကူးဖိတဖၣ် လဲၤတၢ်န့ၣ် ယံၤဝဲ အမံးလာ် ၉၀၀, လၢ တၢ်ဆၢကတီၢ် နွံလါဘျဲၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်, ဒ်သိး ကထံၣ်န့ၢ် ဖိသၣ်ခရံာ်ကစၢ်အဂီၢ်, ဒီးလၢခံကတၢၢ် ထံၣ်ဘၣ်ဝဲန့ၣ် တမ့ၢ် ဖိသၣ်ဆံးဖိလၢ ကျီၢ်အီၣ်ဆၣ်အလီၢ်ပူၤဘၣ်, မ့မ့ၢ် ဖိသၣ် ဟးလိသီဖိလၢ အအိၣ်ဒီး အမိၢ်အပၢ်လၢဟံၣ်တဖျၢၣ်အပူၤတဂၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်လဲၤလၢ အယံာ်ဝဲထၢဝဲ ထဲအံၤဝံၤ အလီၢ်ခံ, အဝဲသ့ၣ် မၤဝဲမနုၤလဲၣ်. အဝဲသ့ၣ် “ထိၣ်လီၤပှီၤအသး, ဒီးဘူၣ်ထီၣ်ဘါထီၣ်အီၤ”န့ၣ်လီၤ (မး…
