တၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါလုၢ်လၢ် တမ့ၢ်ဘၣ်, မ့မ့ၢ်ခရံာ်အဃိလီၤ
လၢ New Mexico ကီၢ်စဲၣ်, Santa Fe အဝ့ၢ်န့ၣ် ပှၤကညီလၢအကထိတဖၣ် ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်အသး ကိးနံၣ်ဒဲး, ဒ်သိးကဒွဲၣ်ဃိဝဲဒၣ် စိၣ်စိၣ်ဘရၣ် (Zozobra), အတၢ်ဂီၤ စိးပျၤ, အိၣ်ဆၢထၢၣ် အထီကအိၣ်ဝဲဒၣ် လွံၢ်ဆံ ခီၣ်ယီၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဂီၤအပူၤန့ၣ် ပှၤဂီၢ်မုၢ်တဖၣ် တ့ၢ်နုာ်ဝဲဒၣ် လံာ်က့လၢအပာ်ဖျါထီၣ် အတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘီတဖၣ်, အဒ့ၣ်ကမၢ်တဖၣ်, ဒီးအတၢ်ပီၢ်ယၢ်လီၤက့ၤသးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ် မုၢ်လၢ်ဝဲလၢ မ့ၣ်အူလၣ်တဖၣ် ကအီၣ်လၢာ်စီကွံာ် အတၢ်ကိၢ်တၢ်ဂီၤတဖၣ်, အတၢ်ကီတၢ်ခဲတဖၣ်, ဒီး ကမၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ အတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤအဂီၢ်, ကိးပသူထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ “ဒွဲၣ်ကဲၤထီၣ်အီၤ လၢမ့ၣ်အူ” န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဘူၣ်တၢ်ဘါလုၢ်လၢ်တမံၤအံၤ ဆဲးကပီၤဖျါက့ၤ ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိ တဖၣ် ဆၢမုၢ်လၢ် မၤစီကွံာ် အတၢ်ပျံၤဘၣ်ယိၣ်တၢ်, အတၢ်မဲာ်ဆှးတဖၣ်, ဒီးအတၢ်လီၤတူၢ်လီၤကာ်တဖၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်ယိာ်ယိာ်ထဲလဲၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်မၤအံၤ, မ့ၢ်တၢ်လီၤကမၢကမၣ် ဘၣ်ဆၣ်, အတၢ်စိတၢ်ကမီၤ တအိၣ်ဘၣ်. မ့ၣ်အူအီၣ်မၤဟးဂီၤသ့ဝဲဒၣ် လံာ်က့ဖိတဖၣ်, ဒီးဖၣ်ကမူၣ်ဖၣ်ဆါန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဒဲးဘး, ဒီးတၢ်မဲာ်ဆှးန့ၣ် မၤစီကွံာ်ဝဲ တန့ၢ်တသ့ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.…
တၢ်ဒိကနၣ် ကစၢ်ယွၤအကလုၢ်
ဖဲ တဲး(ဒ) တၢ်စံးကတိၤ (TED- (Technology, Entertainment, Design)- Talk) အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအပူၤန့ၣ် စလဲး(စ) ဟဲး(ဒ)လံၣ် (Celeste Headlee) ပာ်ဖျါဝဲဒၣ် “ကျိၤကျဲ အထံၣ်တဆံ လၢတၢ်မၤဂ့ၤထီၣ် တၢ်စံးကတိၤသကိးတၢ်” အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အထံၣ်တဆံအကျါတမံၤန့ၣ် ကဖျါဝဲဒၣ် ဒ်တၢ်လၢအထီဒါလိာ်သးဒီးညီနုာ် တၢ်ထံၣ်ဆိကမိၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးပကအိၣ်ဒီးတၢ်စံးကတိၤလိာ်သးအဂ့ၤအဝါအဂီၢ်န့ၣ် အလီၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပကဘၣ်ဒိကနၣ် ပှၤဂၤအတၢ်စံးကတိၤတၢ်တဖၣ် န့ၣ်လီၤ. ဖဲပှၤတဂၤဂၤ စံးကတိၤတၢ်အကတီၢ်, အါတက့ၢ်န့ၣ်, ပတဒိကနၣ် အဝဲသ့ၣ် အတၢ်ကတိၤနီၢ်နီၢ်ဘၣ်. မ့မ့ၢ်, လၢပသးပူၤန့ၣ် ပရဲၣ်ကျဲၤလီၤတၢ်ဂ့ၢ်လၢ ပကအဲၣ်ဒိးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဟဲး(ဒ)လံၣ် စံးကတိၤဟ့ၣ်ဒိ ပှၤကွဲးလံာ် စတံၣ်ဘ့ၣ်(န) ကိၣ်ဘ့ (Steven Covey) အတၢ်ကတိၤ, လၢအမ့ၢ် “ပဝဲအါဂၤ, ပဒိကနၣ် ပှၤဂၤ အတၢ် ကတိၤန့ၣ် တမ့ၢ်လၢ ပကနၢ်ပၢၢ်အီၤအဂီၢ်ဘၣ်. မ့မ့ၢ်လၢ တၢ်အဲၣ်ဒိးစံးကတိၤစံးဆၢတဲဆၢက့ၤတၢ်အဂီၢ်” န့ၣ်လီၤ.
ယွၤအကလုၢ်ကထါ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ တၢ်ဒိကနၣ်အဂ့ၢ်အါမး,…
ဘၣ်တၢ်တူၢ်လိာ်လၢကစၢ်ယွၤ
ဟါရၢၣ် မူဒံၢ် (Harold Moody) မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကသံၣ်သရၣ်တဂၤ, ဒီးအနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် အပှၤတဝၢဖိတဖၣ် မ့ၢ်တတူၢ်လိာ်အီၤဘၣ်ဆၣ်, ပှၤဆါတနီၤ မ့ၢ်ဟ့ၣ်အီၤအဘူးအလဲ မ့ၢ်တန့ၢ်ဒၣ်လဲာ်, တပျဲပျၢ်ကွံာ် ပှၤဆါနီတဂၤ, နီတဘျီဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢကသံၣ်ကသီ အတၢ်မၤလိအပူၤန့ၣ် ဟါရၢၣ် မူဒံၢ် မ့ၢ်ပှၤဖျိးစိတဂၤဘၣ်ဆၣ်, မ့ၢ်လၢအဖံးဘ့ၣ် အလွဲၢ်အဃိ, တၢ်ဆါဟံၣ်လၢ ဝ့ၢ်လိဒိၣ် (London) တဖၣ်န့ၣ် တဒိးလဲအီၤ နီတဖျၢၣ် ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ, ဖဲ ၁၉၁၃ နံၣ်န့ၣ် အိးထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ကူစါယါဘျါ အတၢ်မၤလၢအဟံၣ်, ကွၢ်ထွဲကူစါ ပှၤဖှီၣ်ဖိယာ်ဖိတဖၣ်တလီၢ်လီၢ်, ဒီးတဟံးန့ၢ်ဝဲကျိၣ်စ့ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးကထၢၣ် ဟါရၢၣ် မူဒံၢ် ဟ့ၣ်လီၤအသးလၢ တၢ်မၤဂ့ၤမၤစၢၤ ပှၤလၢအဘၣ်တၢ်လဲၤကပာ်သ့ၣ်တဖၣ်အဃိ, ပှၤကိးအီၤလၢ မၣ်တ့ၣ် လူၣ်သၢၣ်ခ့ လၢ ကီၢ် ဘရံၣ်တ့ၣ် (Britain’s Martin Luther King) န့ၣ်လီၤ.
ပတၢ်အိၣ်မူန့ၣ် တမ့ၢ်လၢပှၤကဘၣ်ဆၢတဲာ်အီၤ, ခီဖျိလၢပှၤဂၤအတၢ်လဲၤကပာ်ပှၤဘၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ဒီးကထၢၣ်…
ဃ့ထုကဖၣ်တၢ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အဂီၢ်
တၢ်ဂီၤမူ စူလံၣ် (Sully) ဒုးနဲၣ်ဝဲဒၣ် ကဘီယူၤတခိၣ် လၢအစိာ်ဆှၢ ပှၤလဲၤက့ၤတၢ်ဖိ တဖၣ်န့ၣ် အစဲးကဟၣ်ဟးဂီၤဝဲအဃိ, ဘၣ်စီၢ်လီၤဝဲဆူ ဟးစၢၣ် ထံကျိၤပူၤ (Hudson River), လၢ ဝ့ၢ်နယူယီး (New York) န့ၣ်လီၤ. ပှၤနီၣ်ကဘီယူၤအခိၣ် စူလံၣ် ဟဲလီၤဝဲဒၣ်ဆူ ပှၤဟဲမၤစၢၤအုၣ်က့ၤခီၣ်က့ၤတၢ်အကဘီပူၤ, ဒီးသံကွၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါတဂၤလၢ “ယအဲၣ်ဒိးသ့ၣ်ညါ ပှၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးတဖၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ပှဲၤဂၤလဲၣ်, ဒီးပှၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးနးနးကလဲာ်အိၣ်ပှဲၤဂၤလဲၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤလဲၤတၢ်က့ၤတၢ်ဖိတဖၣ်, ဒီးကဘီယူၤအပှၤမၤတၢ်ဖိတဖၣ် ကဘၣ်အိၣ်ဝဲ တကယၤယဲၢ်ဆံယဲၢ်ဂၤန့ၣ်လီၤ.” ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ တဂၤအံၤ သံကွၢ်အီၤ “ဂ့ၤလံ, မ့မ့ၢ်နၤမီၣ်” န့ၣ်ဒီး, စူလံၣ် စံးဆၢက့ၤအီၤ, “ဖဲပဂံၢ်ဒွးထီၣ် နီၣ်ဂံၢ်တကယၤယဲၢ်ဆံယဲၢ်ဂၤ မ့ၢ်ဝံၤန့ၣ် ယကစံးဆၢနတၢ်သံကွၢ်အံၤ” န့ၣ်လီၤ.
ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးစ့ၢ်ကီး, အသးစဲဂံၢ်ဒွးဝဲ နီၢ်ဂံၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲမ့ၢ် ပှၤကွၢ်သိလၢအဂ့ၤတဂၤ, ပာ်တ့ၢ်ဝဲအသိခွံဆံခွံဒု, ဒ်သိးကဃုထံၣ်န့ၣ်က့ၤ အသိလၢအလီၤမၢ်တဒုအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲအထံၣ်န့ၢ်က့ၤဝဲဒီး, “အသးခုဝဲလၢအဃိ, အါန့ၢ်အသးခုလၢသိလၢအတဟးဖျိးဘၣ် ခွံဆံခွံဒုန့ၣ်တက့ၢ်” (မး ၁၈:၁၃)…
တၢ်ဟ့ၣ်လၢ ကစၢ်ယွၤ စူးကါက့ၤဝဲတဖၣ်
တၢ်ကမၤလီၤဘျၢ SS United States ပီၣ်လဲၣ်ကဘီဖးဒိၣ်တခိၣ်ဆူ ပီၣ်လဲၣ်ထံယိာ်ပူၤအဂီၢ်န့ၣ် ကဘီခိၣ် တ့(မ) မူၣ်လဲ(န) (Tim Mullane) တဂၤ, ဘၣ်ဂုာ်ကျဲးစၢးမၤဝဲဒၣ် လၢာ်ဂံၢ်လၢာ်ဘါန့ၣ်လီၤ. နီၢ်နီၢ်န့ၣ်, အဝဲဘၣ်တၢ်ဒိးလဲအီၤလၢ တၢ်မၤလီၤဘျၢကဘီဖးဒိၣ် အတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ. ကဘီဖးဒိၣ်တဖၣ် လၢအလဲၤက့ၤဖံးမၤတ့ၢ်တၢ်လၢ ပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ်တဖၣ်န့ၣ် မူၣ်လဲ(န) စူးကါက့ၤဝဲဒၣ်ဆူ လၢၢ်သိၣ်ကျိၤတဖၣ် (reefs) ခီဖျိလၢတၢ်မၤလီၤဘျၢကွံာ် ပီၣ်လဲၣ်ကဘီဖးဒိၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကဘီလၢ ပီၣ်လဲၣ်အခံဒးတဖၣ်အံၤ, ကဲထီၣ်တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲလၢ အထုးန့ၢ် ပှၤယူၤထံဖိတဖၣ်အဂီၢ်, ဒီးဒ်သိးပီၣ်လဲၣ်နံၤတဖၣ် အသုတဟးဂီၤကွံာ်ဝဲအဂီၢ်န့ၣ် ဒီတဒၢဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ပီၣ်လဲၣ်အထံဖံးခိၣ်န့ၣ် ကဘီဖးဒိၣ်တဖၣ်အံၤ, လဲၤက့ၤဖံးမၤတၢ် တသ့ဝဲဘၣ်ဆၣ်, အဝဲသ့ၣ်မ့ၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပီၣ်လဲၣ်အခံဒးဒၣ်လဲာ်န့ၣ် ကဲဘျုးကဲဖှိၣ်ဝဲဒိၣ်ဒိၣ်အါအါအဖၢမုၢ်န့ၣ်လီၤ.
စီၤမိၤရှ့ အံးထွဲကွၢ်ထွဲသိ အနီၣ်ထိးဘိန့ၣ် ဘၣ်တၢ်စူးကါက့ၤအီၤ, ဒ်တၢ်လၢ အကဲထီၣ်တၢ်ဘျုးတၢ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်တမံၤ, လၢပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ကစၢ်ယွၤ သံကွၢ်ဝဲဒၣ် စီၤမိၤရှ့ လၢ “တၢ်အိၣ်လၢနစုပူၤန့ၣ် မ့ၢ်မနုၤတမံၤလဲၣ်,” ဒီး စီၤမိၤရှ့ စံးဆၢဝဲဒၣ် “မ့ၢ်နီၣ်ထိးဘိ” (၂…
