ယွၤအတၢ်တဲပူ တၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤတနီၤ
တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါ ခူၣ်ထုးထီၣ် ပိးလီတဖၣ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်လာ် (Achaeologist) အပှၤကူၣ်သ့ ကၠိဒံၣ် မဲးကနဲး(စ) (Jodi Magness), ဒီးအပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် ခူၣ်န့ၢ်က့ၤ ဘူၣ်ဘျီၣ် လၢပျၢၤသဝီတဖျၢၣ်အပူၤ, ဖဲ ဟူခိး (Huqoq) ကၤလံၤလါ လာ်တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲတတီၤ, ဒီးအဝဲသ့ၣ်ထံၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်တ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤတဖၣ်, ဒီးတၢ်ဂီၤစိးပျၤ လၢအလီၤကမၢကမၣ် ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢ လံာ်စီဆှံအလီၢ်လံၤအပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် လၢလံာ်စီဆှံအလီၢ်လံၤအပူၤ, နီၢ်ဒဘိရၤအဂ့ၢ်, ဒီးအလီၢ်အလၤလၢ ပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ် အတၢ်ဒုးတၢ်ယၤ, ဘၣ်ဃးဒီးပှၤကနၤဧၣ်ဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢပျၢၤတၢ်တ့ခဲၣ်စိးပျၤက့ၢ်ဂီၤအဂုၤအဂၤတဖၣ် လၢအပာ်ဖျါထီၣ် ပိာ်မုၣ်အဒူအဃိၤ ဒ်သိးအံၤန့ၣ် တအိၣ်ဝဲဒၣ် နီတထံၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲပှၤကနၤဧၣ်ဖိတဖၣ် ဆီၣ်ဘံၣ်ဆီၣ်သနံး ပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ်လၢအနံၣ်ခံဆံအတီၢ်ပူၤန့ၣ် "နီၢ်ဒဘိရၤ, မ့ၢ်ဝံပိာ်မုၣ်တဂၤလၢ အမၤတၢ်ဒ်စံၣ်ညီၣ်ကွီၢ်တဂၤလၢပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ်အဂီၢ်" (စံၣ် ၄:၄) န့ၣ်လီၤ. ဒ်ကစၢ်ယွၤ ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤဝဲအသိး, ဒ်သိးကလဲၤဒုးဝဲ ပှၤကနၤဧၣ်ဖိ, ဒီးအသုးခိၣ် စီၤစံစရၤအဂီၢ်န့ၣ် နီၢ်ဒဘိရၤ မၢလီၤ ပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ် အသုးခိၣ် စီၤဘါရးန့ၣ်လီၤ. စီၤဘါရး…
ကစၢ်ယွၤ အဟံၣ်ဒူၣ်ဃီထၢ
ကလဲရဲး(စ) (Clarence) မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပိာ်ခွါသးစၢ်လၢ ယနဲၣ်ကျဲဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးတဂၤ, ဒီးယသံကွၢ်အီၤလၢ "ဖဲနဆိကမိၣ်ထီၣ်နဲ နဖိခွါအဂ့ၢ်န့ၣ်ဒီး, တၢ်လၢအမၤဖှံသူၣ်ဖှံသးနၤန့ၣ် ကမ့ၢ်တၢ်မနုၤတမံၤလဲၣ်" န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ပာ်သးကဖၢလၢအပူၤန့ၣ် ပၢ်တဂၤအံၤ, စးထီၣ်တဲဝဲဒၣ် အဖိခွါ, ပှၤလွံၢ်နံၣ်ဖိတဂၤ အတၢ်မၤန့ၢ်မၤနၢၤတၢ်တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. လီၤဆီဒၣ်တၢ်, တၢ်ဂ့ၢ်အိၣ်ဝဲတမံၤ, လၢအမၤမုာ်ယသးန့ၣ်လီၤ. အဖိခွါဖိအမံၤအခီၣ်ထံး, ဒီးအလီၢ်ခံန့ၣ် ဒ်သိးလိာ်အသးဒီးအပၢ်အမံၤ, အါန့ၢ်အန့ၣ်, အမဲာ်သၣ်စ့ၢ်ကီး, လီၤဂာ်ဒီးအပၢ်ဒိၣ်မးအဃိ, အပၢ်အကွဲၤဒီနၢ်ဒၣ်လဲာ်, အိးထီၣ်ဝဲလၢ အမဲာ်သၣ်အက့ၢ်အဂီၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး မ့ၢ်တၢ်တမံၤဃီဒီးအပၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ် အဝဲပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် ဖျိဖျိဖျါဖျါ, ဖဲလံာ်ယိၤဟၣ် ၁၄ အပူၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲ စီၤဖံလံးပူး, လၢအသံကွၢ်တၢ်ဆူၣ်တဂၤန့ၣ် ဃ့ကညးအီၤလၢ, "ကစၢ်ဧၢ, ဒုးနဲၣ်ပှၤလၢပၢ်" (:၈) န့ၣ်ဒီး, ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးစံးဆၢက့ၤအီၤ, "စီၤဖံလံးပူၤဧၢ, ယအိၣ်တ့ၢ်ဒီးသုယံာ်ထဲအံၤဒီး, နတသ့ၣ်ညါယၤဘၣ်ဧါ. ပှၤလၢအထံၣ်ယၤန့ၣ်, မ့ၢ်အထံၣ်လံပၢ်" (:၉) န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်ပၢ်ကစၢ်ယွၤတဂၤ ကလီၣ်ဖျါထီၣ်အသး, လၢအဖိခွါဒ်လဲၣ်. ခီဖျိလၢကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး "အတၢ်ကတိၤ" (:၁၀), ဒီး "အတၢ်မၤတဖၣ်"…
တၢ်မၤစၢၤလၢ ယွၤကတဲာ်ကတီၤန့ၢ်ပှၤ
ပှၤဖီၣ်အီၣ်မၤအီၣ်ညၣ် စကီး သီ(မ)စဲ(န) (Scott Thompson) တဂၤ, မုၢ်တနၤန့ၣ် ဘၣ်ဖဲလါတကပီၤအကတီၢ်, လဲၤဃုအီၣ်ညၣ် လၢ (Santa Barbara) ပီၣ်လဲၣ်ထံအကျိၤ, ဖဲ (California) အပီၣ်လဲၣ်နံၤန့ၣ်ဒီး, လီၤတဲာ်ဝဲဒၣ်လၢ အစဲးချံလိၤ, ဒီး ကအိၣ်မူဒံးဝဲအဂီၢ်န့ၣ် တသ့ၣ်ညါလီၤအသးလၢၤဘၣ်. ဒ်သိးကချုးန့ၢ်ဝဲ အစဲးချံ အဂီၢ်, အဝဲလူၤပှီၣ်ဝဲဒၣ် ထံဆူၣ်ဆူၣ်ဘၣ်ဆၣ်, မ့ၢ်လၢစဲးချံအကဟၣ်န့ၣ် လဲၤတၢ်အဃိ,လူၤပှီၢ်ဝဲတချုးလၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ, လၢတၢ်ခံးကျါန့ၣ် အဝဲပှီၢ်ဝဲဒၣ်ဆူ ပှၤခူၣ်ကျဲတံးသိ အပျဲၢ်စီၢ်, အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢတၢ်လီၢ်အယံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲအတၢ်မုၢ်လၢ်တဖၣ်စးထီၣ်လီၤမၣ်ဝဲအကတီၢ်န့ၣ်ဒီး, နၢ်ဟူဝဲဒၣ် ထံအသီၣ်လၢအကပၤန့ၣ်လီၤ. ပီၣ်လဲၣ်ဆှီ တဘ့ၣ်န့ၣ် လူၤပှီၢ်သကိးထံ လၢအကပၤတစိၢ်ဖိဝံၤ, ဆီၣ်ဆှၢအီၤကယီကယီဖိဆူ ပျဲၢ်စီၢ်အိၣ်တၢ်အလီၢ်န့ၣ်လီၤ. သီ(မ)စဲ(န) ဘၣ်ပှီၢ်ထံန့ၣ် ကယံာ်ဝဲယဲၢ်နၣ်ရံၣ်, ဒီးပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ပီၣ်လဲၣ်ဆှီတဘ့ၣ်အံၤ, ဒ် "ကလူးတဂၤ," လၢအဘၣ်တၢ်ဆှၢလီၤ, ဒီး ကမၤစၢၤအီၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤကွဲးလံာ်ဧ့ၤဘြံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ကလူးတဖၣ်ခဲလၢာ်န့ၣ် "မ့ၢ်သးလၢအဒိးမၤအသး, ဒ်သိးအကမၤတၢ်အခ့အပှၤအတၢ်လၢ ပှၤလၢအကန့ၢ်ဘၣ်သါ တၢ်အုၣ်က့ၤခီၣ်က့ၤတဖၣ်အဂီၢ်"…
မုၢ်လၢ်ကွၢ်စိ ကစၢ်ယွၤ
ကၤဆူၣ်တိၣ် (Kazuto) ဒီးအမါ မံၣ်ကံၣ်ဝၣ် (Migiwa) အိၣ်ခိးဝဲဒၣ် (Ultrasound) အစၢ, လၢတၢ်သူၣ်ကိၢ်သးဂီၤအပူၤန့ၣ်လီၤ. မံၣ်ကံၣ်ဝၣ် အသူၣ် ဆိးက့တ့ၢ်ဝဲ ခွံလါဃၣ်ဃၣ်အဃိ, ကဘၣ်ဆီတလဲဝဲဒၣ်အသူၣ်န့ၣ်လီၤ. ကၤဆူၣ်တိၣ် မ့ၢ်ဟ့ၣ်လီၤဝဲ အသူၣ်အကူာ်အက့န့ၣ် သ့ဝဲဘၣ်ဆၣ်, တၢ်လၢအကါဒိၣ်တမံၤန့ၣ် မံၣ်ကံၣ်ဝၣ် အသးဖျၢၣ် အဂံၢ်အဘါကဘၣ်ဆူၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံကတၢၢ်တဘျီ, တၢ်ဒိ (Ultrasound) အစၢ ပာ်ဖျါဝဲဒၣ် အသးဖျၢၣ်န့ၣ် ဂ့ၤထီၣ်ဝဲတဆံးတက့ၢ်န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်ခဲအံၤတဘျီန့ၣ် တၢ်အစၢ ဘၣ်ကဖျါဂ့ၤထီၣ်ဝဲဧါ.
လၢတၢ်သးဟးဂီၤအပူၤန့ၣ် အသးဖျၣ်အစၢဟဲဖျါဝဲဒၣ် အနးကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ကၤဆူၣ်တိၣ် စံးဝဲလၢ "ယမါလၢအဟီၣ်တဂၤန့ၣ် ယမၤမုာ်ထီၣ်အီၤဝံၤ, ယဟီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်,... ဖဲပမုၢ်လၢ်ကွၢ်စိတၢ်အကတီၢ်န့ၣ် ပမ့ၢ်တထံၣ်ဘၣ် တၢ်အိၣ်အသးလီၤလီၤဆီဆီဒၣ်လဲာ်, မ့ၢ်လၢကစၢ်ယွၤ မၤတၢ်လီၤလိၢ်လီၤလးတမံၤမံၤအဃိ, ပမုၢ်လၢ်ကွၢ်စိတၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်မၤလၢာ်ကလီ တၢ်ဆၢကတီၢ်ဘၣ်" န့ၣ်လီၤ.
ကၤဆူၣ်တိၣ် နာ်န့ၢ်ဝဲဒၣ် ကစၢ်ယွၤန့ၣ် လဲၤသဃဲၤလိာ်အသး, ဒ်စီၤပၤစီၤဒၤဝံး အတၢ်နာ်န့ၢ်ယွၤအသိးန့ၣ်လီၤ. စီၤဒၤဝံး ကွဲးဝဲဒၣ်, "မုၢ်လၢ်တၢ်လၢယွၤတက့ၢ်. ပာ်ဆူၣ်နဂံၢ်နဘါတက့ၢ်.…
သးသမူအတၢ်လဲၤအတီအလိၤ
အဲး(စ)ဘိၣ် ကမီၣ် (Esbon Kamau) န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤနီၣ် အုၣ်ဘၣ် (Uber) သိလ့ၣ်တဂၤ, ဒီးဘၣ်လဲၤနီၣ်ဆှၢဝဲဒၣ် ပှၤသးစၢ် ၁၆ နံၣ် တဂၤ လၢကလဲၤပှ့ၤ မီၣ်ထီၣ် ဆဲၣ်ကၢၣ်, လၢအမ့ၢ် အပၢ်အတၢ်ဟ့ၣ်ကနၢၤအီၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ကမီၣ် လဲၤနီၣ်ဆှၢဝဲဝံၤ, ပှၤသးစၢ်ဖိအံၤ ဟးထီၣ်လၢသိလ့ၣ်န့ၣ်ဒီး, ကမီၣ် ပာ်သူၣ်ပာ်သးဝဲဒၣ်လၢ ပှၤသးစၢ် ဖိန့ၣ်သးပ့ၤနီၣ်တ့ၢ် အစ့ထၢၣ်လၢတၢ်လီၢ်ခံ, ပှၤဆ့ၣ်နီၤတၢ်အလီၢ်န့ၣ်လီၤ. စ့ထၢၣ်အပူၤန့ၣ် စ့ဒီလၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ၈၀၀၀, လၢအကပှ့ၤ မီၣ်တီၣ်ဆဲၣ်ကၢၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤသးစၢ်တဂၤအံၤ အိၣ်ဆိးဝဲဖဲလဲၣ်န့ၣ် ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါဝဲအဂီၢ်, ကမီၣ် ဆဲးကျိးဝဲဒၣ် အသိလ့ၣ်ခီပနံၣ်တကီၢ်ခါန့ၣ်လီၤ. တယံာ်ဘၣ်, ကမီၣ် ဆှၢက့ၤဝဲ စ့ထၢၣ်အံၤဆူ ပှၤသးစၢ်ဖိလၢ အစံးဘျုးစံးဖှိၣ်အီၤ, ဒီးအသးမုာ်သးဖှံးထီၣ်က့ၤတဂၤအအိၣ်န့ၣ်လီၤ. "မၤတၢ်အဂ့ၤ, လၢအဆၢအကတီၢ်အဘၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. ဒီးတဘၣ်ပျဲလၢ နတၢ်အဲၣ်လီၤသး လုၢ်ဘၢဒိၣ်စိနၤတဂ့ၤ" န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ ကမီၣ် စံးဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကမီၣ် ဒုးနဲၣ်ဝဲဒၣ်…