တၢ်ပာ်ဖှိၣ်တၢ်ထူးတၢ်တီၤလၢမူခိၣ်

ပှၤလဲၤဟးဆူထံဂုၤကီၢ်ဂၤ အဆိကတၢၢ်တဘျီအဂီၢ်, တၢ်ဘိၣ်ထီၣ်လဲၤစိာ် ပိးလီတဖၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ညီနုာ်မၤအသးတမံၤန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်လၢအပျံၤတၢ်ဘၣ်ယိၣ်တၢ်လၢ တၢ်ဘၣ်အိၣ်ယံၤဒီးဟံၣ်ဃီ, ဒီးတၢ်မ့ၢ်လိၣ်ဘၣ်ဖုးတမံၤမံၤအဃိန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်တယံာ်ဒံးဘၣ်န့ၣ် တၢ်ကွဲးဖှိၣ်ရၤတထံၣ် ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်ဂ့ၢ်ကီခဲဘၣ်ထွဲဒီးတၢ်စိာ်ပိးလီအါအါဂီၢ်ဂီၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒီးဟ့ၣ်ကူၣ်ဝဲဒၣ်လၢ အသုတလဲၤစိာ် တၢ်ပှံၢ်ခိၣ်အထံ, ဒီးကဟၣ်မၤဃ့ခိၣ်သူ (အါတက့ၢ်န့ၣ် မ့ၢ်လၢသမှံၤဟံၣ်ဒွဲတဖၣ် ကတဲာ်ကတီၤပာ်ဝဲ), ဒီးပှၤသုတလဲၤစိာ် ခီၣ်ဖံး အါစူၣ်, ဒီးလံာ်လဲၢ်, တၢ်လၢအဃၢတဖၣ်, မ့ၢ်လၢတၢ်စိာ်ထီၣ်စိာ်လီၤအီၤ, ကီဝဲခဲဝဲအဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤကွဲးလံာ်န့ၣ် ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲဒၣ်လၢ, ယူၤရပၤ ထံကီၢ် အကျဲမုၢ်ဖိတဖၣ်အလိၤန့ၣ်, ဖဲလၢနစိာ်ထီၣ်စိာ်လီၤ, တွံၢ်ထီၣ်တွံၢ်လီၤ, နတၢ်ဘိၣ်တဖၣ်အကတီၢ်, နကဆၢမုၢ်လၢ်လၢ ယမ့ၢ်တဟဲစိာ်ဘၣ် ပိးလီအါမးန့ၣ် ကဂ့ၤဒိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ.

ပသးသမူ အတၢ်လဲၤအဂီၢ်, ပှၤတၢ်မၢဖိ စီၤပီလူး ဟ့ၣ်ကူၣ်ပှၤလၢ “ပတဟဲစိာ်တၢ်ဆူဟီၣ်ခိၣ်နီတမံၤဘၣ်. ပက့ၤစိာ်တၢ်တသ့စ့ၢ်ကီးဘၣ်နီတမံၤဘၣ်” (၁ တံၤ ၆:၇) န့ၣ် မ့ၢ် တၢ်ကတိၤဟ့ၣ်ဒိ လၢကျဲအဂၤတဘိန့ၣ်လီၤ. စီၤပီလူး မၤဘၣ်ထွဲတၢ်ဂ့ၢ်အံၤလၢ တၢ်ဂ့ၢ်ကီဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ပာ်ဖှိၣ် တၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်အါအါဂီၢ်ဂီၢ်, “မ့မ့ၢ်ပှၤလၢအသါကကဲထီၣ်ပှၤအထူးအတီတဖၣ်န့ၣ် လီၤဘၣ်လၢပတၢ်လ့ပစီ, ဒီးဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲဒၣ်လၢ…

ပှၤအိၣ်မူတ့ၢ်တဖၣ် ခီဖျိလၢယွၤအတၢ်သးကညီၤ

ဖဲလၢ အသးအိၣ် (၁၁) နံၣ်လံၤလံၤန့ၣ် ခၠါ ကၠီးဟ့ (Charles Joughin) တဂၤန့ၣ် မ့ၢ်ပှၤဒိးကဘီဖိတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲဖံးတၢ်မၤတၢ် ဒ်ပှၤကုၢ်ကိၣ်ဖိတဂၤ လၢကဘီအါဘ့ၣ်, ဒီးဖဲ ၁၉၁၂ နံၣ်န့ၣ်, အဝဲဘၣ်တၢ်ဒိးလဲအီၤလၢ တၢ်ဟးဒိလိာ်ကွဲကဘီဖးဒိၣ်တဘ့ၣ်, အိၣ်ဟးထီၣ်လၢ ဝ့ၢ် စီးသဲ(မ)တၣ်, ကီၢ် အ့ကလၣ် (Southamptom, England) န့ၣ်လီၤ. ကဘီဖးဒိၣ်တခိၣ်, မ့ၢ် တဲၣ်တဲန့း (Titanic), လၢအနုာ်လီၤဘျၢၣ်ထံလီၤသကၤ ကိၢ်လိၣ်ဖးဒိၣ်တဖျၢၣ် ဖဲ အဲးတလဲတ့း-ကလံၤစိး (Northern Atlantic) န့ၣ်လီၤ. ဖဲကဘီလီၤဘျၢဆူ ထံယိာ်အကတီၢ်, ကၠီးဟ့ မၤစၢၤနဲၣ်ဆှၢ ပှၤကညီတဖၣ်ဆူ ချံမူတဖၣ်အလိၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲကဘီလီၤဘျၢဝဲဆူ ထံယိာ်န့ၣ်ဒီး, အဝဲအိၣ်ဂဲၤဆၢထၢၣ်ဝဲလၢ တဲၣ်တဲန့း ကဘီအလီၢ်ခံ အထိးနါန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်လီၤကမၢကမၣ်အပူၤန့ၣ် ကၠီးဟ့ အိၣ်မူတ့ၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

အနံၣ် (၃၀) လဲၤပူၤကွံာ်ဝံၤ, ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဒုးဖးဒိၣ်ခံဘျီတဘျီအကတီၢ်, ခၠါ တဂၤ ဒိးဝဲကဘီအဂၤတဘ့ၣ်…

ကစၢ်ယွၤ ဆီတလဲစူးကါက့ၤတၢ်

ဖဲ ၁၉၃၀ နံၣ်အခီၣ်ထံးတဖၣ်အပူၤန့ၣ်, ကလံယိၣ် မဲးဘ့းခၢၣ် (Cleo McVicker) တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ် ပိးလီတမံၤလၢ တၢ်မၤကဆှီ တၢ်ဒူၣ်စးခိ (Wallpaper) န့ၣ်လီၤ. လၢအပူၤကွံာ်, ဟံၣ်တဖၣ်အါတက့ၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤကိၢ်မၤလၢၤအီၤလၢ လၢၢ်သွဲၣ်လးအဃိ, သပှ့ၤမူၣ်သူ လုာ်ဘၢကျၢၢ်ဘၢဝဲ ဟံၣ်အဒူၣ်ဂီၤပၤတဖၣ်ဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဒူၣ်စးခိအလိၤန့ၣ်, တၢ်မ့ၢ်ထူးတြူာ် ပိးလီဖိလၢ ကလံယိၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤန့ၣ်, ကမၤစီကွံာ်တၢ်ဘၣ်အၢဘၣ်သီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပိးလီဖိလၢ တၢ်မၤကဆှီ ဟံၣ်အဒူၣ်ဂီၤပၤတဖၣ်အံၤ, အမံၤတဟူထီၣ် သါလီၤနီတဘျီဘၣ်ဆၣ်, တုၤနံၣ်လၢအဆံတဖၣ်လဲၤပူၤကွံာ်ဝံၤ, လၢတၢ်ကယၢကယဲ မၤဃံမၤလၤ ခရံာ်အိၣ်ဖျၢၣ်အမူးအဂီၢ်, သရၣ်မုၣ်တဂၤ စူးကါဝဲ တၢ်မၤကဆှီ ဟံၣ်အဒူၣ်ဂီၤပၤ အပိးလီဖိလၢ ကလံယိၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. စးထီၣ်ဖဲန့ၣ်, ရ့ဘိ ခရး(စ) (Rainbow Crafts) ခီပနံၣ်အသီ ဟဲအိၣ်ထီၣ်, ဒီးတၢ်ဆီတလဲစူးကါက့ၤ တၢ်မၤကဆှီ ဟံၣ်အဒူၣ်ဂီၤပၤ အပိးလီအံၤ ဒ်ဖိသၣ်အတၢ်လိာ်ကွဲ “ဖလ့ဒိၣ်” (Play- Doh) န့ၣ်လီၤ.

လၢတၢ်ဆီတလဲစူးကါက့ၤ ပှၤကညီတဖၣ်အဂီၢ်,…

ထံၣ်တၢ်လၢ ယွၤမၤတ့ၢ်လံၤ

မီး(စ) (Morse) မ့ၢ်ပှၤပရိၣ်တဲးစတ့း လၢအမၤတၢ်သးခုကစီၣ်တဂၤအဖိခွါ, လၢအဂုာ်ကျဲးစၢးအိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤဝဲ ဒ်ပှၤတ့ခဲၣ် ဟီၣ်ခိၣ်မဲာ်သၣ်က့ၢ်ဂီၤတဂၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၈၂၀ နံၣ် တဖၣ်အပူၤန့ၣ် ဘၣ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤ ဖှီၣ်ဖှီၣ်ယာ်ယာ်, ဒ်ပှၤဟးဝ့ၤဝီၤတ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၢ်တဖၣ်လၢ အမဲရကၤ တၢ်ပၢအဖီလာ် ထံကီၢ်ဖိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ကစၢ်ယွၤ နဲၣ်ဆှၢက့ၤ အတၢ်အိၣ်မူဆူ အဂၤတကပၤန့ၣ်လီၤ. မီး(စ) တဂၤ မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး ပှၤလၢ အသးစဲထီ စဲအ့ၣ်တကပၤန့ၣ်လီၤ. မီး(စ) ယုမၤလိသ့ၣ်ညါ လီၤဂံၢ်ထးနါ (Electromagnet) အဂ့ၢ်, ဒီးဆိကမိၣ်ထီၣ် တၢ်ထံၣ်တမံၤ လၢကဆီတလဲက့ၤဟီၣ်ခိၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၈၃၂ နံၣ်န့ၣ် စဲမယၢၣ် အဲး(ဖ်) ဘံၣ် မီး(စ) (Samuel F.B Morse) ဘျုးလီၤအသးလၢ အတၢ်ထံၣ် ဆိကမိၣ်တမံၤ, လၢအမ့ၢ် လီဂံၢ်-ပျံၤထး (electric telegraph) ဒီးလၢခံန့ၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ ပှၤဆှၢတၢ်ကစီၣ်အလီဂံၢ်ပျံၤထး (Telegraph) အဆိကတၢၢ်တမံၤန့ၣ်လီၤ.

လံာ်စီဆှံအပူၤ, "သးသမူအတၢ်ဖံးတၢ်မၤ…

ယွၤအဒူၣ်ဖိထၢဖိ

ဖဲ ၁၈၆၃ နံၣ် အမုၢ်တနံၤန့ၣ် အဲးဒဝ့ (Edwin) ဆၢထၢၣ်အိၣ်ခိးတၢ် ဖဲလ့ၣ်မ့ၣ်အူသန့အကျဲစီၢ်ခိၣ် ဖဲ ဝ့ၢ်ကၠၢၣ်စံၣ် (Jersey) န့ၣ်လီၤ. တချုးဖဲလ့ၣ်မ့ၣ်အူ ဟးထီၣ်န့ၣ် ထံၣ်ဝဲဒၣ် ပှၤတဖု မၤဆူၣ်ဆီၣ်သနံး သးစၢ်တဂၤ လၢလ့ၣ်မ့ၣ်အူန့ၣ်လီၤ. ပှၤသးစၢ်အံၤ လီၤတဲာ်ဝဲဆူ လ့ၣ်မ့ၣ်အူ, ဒီးလ့ၣ်မ့ၣ်အူသန့အကျဲစီၢ်ခိၣ်အကဆူးန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆၢကတီၢ်လၢခံအကတၢၢ်ဖိ, ဖဲ လ့ၣ်မ့ၣ်အူ စးထီာ်ဟးထီၣ်အကတီၢ်, အဲးဒဝ့ ယူၢ်ဃီၤဝဲအစု, ဒီးထုးထီၣ်ဝဲဒၣ်သးစၢ်တဂၤအံၤ ဒ်သိးကပူၤဖျဲးဒီးလ့ၣ်မ့ၣ်အူအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤသးစၢ်လၢ အဘၣ်တၢ်မၤပူၤဖျဲးအီၤတဂၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ကီၢ်ခိၣ် အၣ်ဘြၤဟၣ် လ့ကၢၣ် (Abraham Lincoln) အဖိခွါ ရီဘၢး ထီး(ဒ) လ့ကၢၣ် (Robert Todd Lincoln) န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်လၢ အဲးဒဝ့ ဘူး(သ) န့ၣ် မ့ၢ်ခွါဂဲၤဒိ လၢအမံၤဟူသၣ်ဖျါတဂၤအဃိ, လၢခံန့ၣ်, ရီဘၢး ကွဲးပာ်ဖျါဝဲဒၣ် ပှၤလၢမၤပူၤမၤဖျဲးအီၤတဂၤ “အမဲာ်သၣ်န့ၣ် ဖျါလၢယသ့ၣ်ညါအီၤဂ့ၤဂ့ၤ” န့ၣ်လီၤ.…

ပတၢ်မုၢ်လၢ်လၢာ် အတၢ်ထုကဖၣ်

ဖဲ ၂၀၁၁ နံၣ်န့ၣ်, ကၤရ့ၣ် ပဲးကး (Karrey Packard)ဒီးအဖိမုၣ် ဒ်သိးကသုးအိၣ်ဆိးဝဲဆူ ဟံၣ်သီဃီသီအဂီၢ်, ပာ်ဖှိၣ်ဘိၣ်ထီၣ်တၢ်ဖိတၢ်လံၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ကၤရ့ၣ် လီၤဃံၤဝဲ သတူၢ်ကလာ်, ဒီးမံသးသပ့ၤ, ဒီးအသးဖျၢၣ်တစံၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ကသံၣ်သရၣ်တဖၣ် မၤမူထီၣ်ဂဲၤထီၣ်က့ၤအီၤဘၣ်ဆၣ်, အတၢ်အိၣ်အသး နးထီၣ်ဝဲ ဒီတနၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤစံးဘၣ်တဲဘၣ် အဝၤသးဘိ ကရ့း (Craig) လၢ ကကိးပာ်ထီၣ်ဟံၣ်ဖိဃီဖိတဖၣ် ဒ်သိးကစံးကတိၤလီၤဖး တၢ်ကတိၤလၢခံကတၢၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဟံၣ်ဖိဃီဖိ ဃ့ထုကဖၣ် တၢ်ထုကဖၣ်လၢ ကရ့း ကိးဝဲဒၣ် “တၢ်မုၢ်လၢ်လၢာ် အတၢ်ထုကဖၣ်” န့ၣ်လီၤ.

ဖဲတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်အကတီၢ်, မ့ၢ်နဃ့ထုကဖၣ်တ့ၢ်လံ တၢ်မုၢ်လၢ်လၢာ် အတၢ်ထုကဖၣ်တလီၢ်လီၢ်ဧါ. နီၢ်မၤရံဒီးနီၢ်မၢ်သၤန့ၣ် ဃ့ထုကဖၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ယိၤ ၁၁:၃ အပူၤန့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ဆှၢလီၤ အဝဲၢ်ခွါ စီၤလါစရူး, အတၢ်အိၣ်အသးလီၤဘၣ်ယိၣ်အဂ့ၢ်ဆူ ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးအအိၣ်, ဒီးစံးဝဲဒၣ် “ပှၤလၢနအဲၣ်အီၤတဂၤ”န့ၣ် ဆူးဆါနးဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. အကတၢၢ်, ဖဲကစၢ်ခရံာ် လဲၤတုၤဝဲအကတီၢ်န့ၣ်, စီၤလါစရူး သံတ့ၢ်ဝဲဒၣ် အိၣ်ဝဲလွံၢ်သီလံန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်သးအုးဖးဒိၣ်အပူၤ,…

ကစၢ်ယွၤလၢအသူၣ်အုးသးအုး

ဖဲလါ ဖ့းဘြူၤအါရံၤ ၂၀၂၃ န့ၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်ဟူးဝးနးနးကျံၤကျံၤ လၢကီၢ် ထၢၣ်ကံၢ် (Turkey) ဝံၤ, တၢ်ဂီၤလၢ အမၤပျံၤမၤဖုးပှၤအါဂၤအသးတဘ့ၣ်- ဘၣ်တၢ်ရၤလီၤလၢ လီတၢ်ကစီၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ပၢ်တဂၤ ဆ့ၣ်နီၤဝဲဒၣ်လၢတၢ်ဟးဂူၢ်ဟးဂီၤတဖၣ်အကျါ, ဒီးဖီၣ်ဃးစုဖိတခီ အိၣ်ဖျါဝဲလၢလၢၢ်အက့အခီအဖီလာ်- မ့ၢ်ဒၣ်အဖိမုၣ်အစုဖိန့ၣ်လီၤ. ပကထံၣ်ဘၣ်လီၢ်မံၤကပုာ်အနၢၢ်လၢ အဖိမုၣ်မံၤတ့ၢ်ဝဲအလီၢ်, ဒီးပကထံၣ်ဘၣ် ပၢ်တဂၤအံၤဖီၣ် တဃာ်ဝဲ အဖိမုၣ်လၢအသးသမူတအိၣ်တဂၤ အစုမုၢ်ဖိတဖၣ်န့ၣ်န့ၣ်လီၤ. ပၢ်တဂၤအံၤ အမဲာ်လီၤသပှၢ်, ဒီးအတၢ်သူၣ်အုးသးအုးန့ၣ် အိၣ်ဖျါဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ပၢ်တဂၤအ့ၣ်တဃံးဃာ်ဝဲအမဲန့ၣ် ဖျါလၢအမဲာ်သၣ်လိၤန့ၣ်, ယထံၣ်ဘၣ်ယဲလၢလီၤဂာ်ဒီးပပၢ်အိၣ်လၢမူခိၣ်တဂၤန့ၣ်လီၤ. လံာ် ၁ မိၤရှ့ စံးဘၣ်ပှၤ, မ့ၢ်လၢတၢ်ဒဲးဘး မၤဟးဂီၤအတၢ်ဘၣ်တ့တဖၣ်အဃိ, ကစၢ်ယွၤ အသူၣ်အုးသးအုး, ဒီး၁ မိၤ ၆:၆ ပာ်ဖျါဝဲလၢ ‘အသးအုးလၢအသးကံၢ်ပူၤ’ န့ၣ်လီၤ. ယရှါ ၅၃:၃ န့ၣ် ဝံယၡါယၤ, ပာ်ဖျါဝဲမ့းၡံအၤလၢအကဟဲတဂၤအဂ့ၢ်, ဒီးစံးဝဲဒၣ် ‘မ့ၢ်ဝဲလၢပှၤတၢ်သူၣ်အုးသးအုး, ဒီးသ့ၣ်ညါတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်’ န့ၣ်လီၤ. ကစၢ်ယွၤ အသူၣ်အုးသးအုးလၢပဂီၢ်, ယွၤအိၣ်ဒီးပှၤ, ဒီးဆ့ၣ်နီၤဝဲဒၣ်လၢ ပသးသမူအက့အခီအသနၢၢ်,…

တၢ်မူဒီးတၢ်သံလၢ ကစၢ်ခရံာ်အပူၤ

ဖဲ ဖရီဒိၣ် ဒီး(စ)တိၣ်ယဲးစကံ (Fyodor Dostoevsky) တဂၤ အိၣ်ဝဲလၢ ပှၤကခးသံအီၤလၢကျိတဖၣ်အမဲာ်ညါအကတီၢ်, လၢအသးပူၤန့ၣ် ဂံၢ်ဒွးအသးသမူ အတၢ်သါထီၣ်သါလီၤလၢခံကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ဒီး(စ)တိၣ်ယဲးစကံ မ့ၢ်ပှၤစူၢ်က့ၤနာ်က့ၤ ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးတဂၤ, တၢ်ထံၣ်အီၤ ဒ်အမ့ၢ် ပှၤကွဲးလံာ် အဂ့ၤကတၢၢ်အါဂၤအကျါတဂၤ, လၢလံာ်လဲၢ်တဖၣ်ခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ. အတၢ်ကွဲးပူဖးထီ လၢအမံၤဟူသၣ်ဖျါတဘ့ၣ် “ကရါမဇီး အဒီပုၢ်ဝဲၢ်တဖၣ်” (The Brothers Karamazov) အပူၤန့ၣ် ကွဲးပာ်ဖျါဝဲ တၢ်ဂ့ၢ်မိၢ်ပှၢ်ဘၣ်ဃးဒီး ကစၢ်ယွၤ, တၢ်မူ, ဒီးတၢ်သံ အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤစံးကတိၤ ဒီး(စ)တိၣ်ယဲးစကံ အဂ့ၢ်လၢ “အဝဲစံးကတိၤ ကစၢ်ခရံာ်အဂ့ၢ် လၢတၢ်သးခုဖးဒိၣ်အပူၤ” န့ၣ်လီၤ. ပှၤကစီၤထီၣ် ကျိထီပျိာ် (rifles), ဒီးပှၤဟ့ၣ်လီၤတၢ်ကလုၢ်, “အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤသး,...ပညိၣ်ဃီၤ...”

လၢ ယိၤ ၁၂:၂၃ အပူၤန့ၣ် ဖဲကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး စံးကတိၤဝဲဒၣ် “နၣ်ရံၣ်လၢပှၤကညီၤအဖိခွါ အလၤကပီၤ ကအိၣ်ဖျါန့ၣ် ဘၣ်လံဝဲလံ” န့ၣ် မ့ၢ်အတဲတဖျဲးဝဲ ကဘၣ်တၢ်မၤသံအီၤအဂ့ၢ်, ဒီးဒုးသ့ၣ်ညါ အပျဲၢ်အဘီၣ်တဖၣ်,ဃုာ်ဒီးပှၤလၢ…

ယွၤအိၣ်ဒီးပှၤ ဒ်ပသးပှၢ်ထီၣ်တနံၣ်ဘၣ်တနံၣ်

ပှၤ Danish ဖိတဖု ဃုထံၣ်သ့ၣ်ညါတၢ်လီၤဆီ, လၢပဝဲခဲလၢာ်လဲၤခီဖျိဘၣ်တမံၤ, ဒ်အမ့ၢ်တၢ်ထံၣ်လီၤက့ၤပသးလၢ ပသးစၢ်န့ၢ်ဒံး ပသးအနံၣ်အလါနီၢ်နီၢ်န့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢတၢ်ထံၣ်တဖၣ်အံၤ ဟ့ၣ်ထီၣ်နီၢ်ဂံၢ်တခါလၢ အတလဲလိာ်သးဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပသးအနံၣ်အလါ မ့ၢ်အိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲလဲၣ်ဂ့ၤထဲလဲၣ်ဂ့ၤန့ၣ်, ပဝဲကိးဂၤဒဲး ပထံၣ်လီၤက့ၤပသးလၢ ပစၢ်န့ၢ်ဒံးပသးအနံၣ်အလါ မျးကယၤ ၂၀ န့ၣ်လီၤ. ပိာ်မုၣ်အသးအနံၣ်အလါအိၣ်ဝဲ ယဲၢ်ဆံတဂၤန့ၣ်ထံၣ်လီၤက့ၤအသး, ဒ်အသးအိၣ်ဝဲ အနံၣ်လွံၢ်ဆံအသိးန့ၣ်လီၤ. (တၢ်အံၤဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်တၢ်လီၤနံၤလီၤအ့တမံၤအပူၤ ဖိသၣ်ဖိတဂၤဆိကမိၣ်ဝဲ “အိ, ယသးအိၣ်ယဲၢ်နံၣ်ဘၣ်ဆၣ်, ယသးကလၢၢ်ဘၣ်လၢ ယအိၣ်ဒီးပှၤလွံၢ်နံၣ်ဖိတဂၤ အဂံၢ်အဘါ, ဒီးက့ၢ်ဂီၤန့ၣ်လီၤ.”)

တၢ်ကပာ်ဖျါ ပဝဲကိးဂၤဒဲးပသးပှၢ်ထီၣ် ဖျိဖျိဖျါဖျါအဂီၢ်န့ၣ် တလိၣ်လၢပှၤကဃုမၤကွၢ်စဲအ့ၣ်အတၢ်ဃုထံၣ်သ့ၣ်ညါတၢ်န့ၣ်ဘၣ်. ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်အံၤန့ၣ် ယွၤအကလုၢ်အကထါ ကပာ်ဖျါဝဲအဂီၢ်, တၢ်အိၣ်အါမးန့ၣ်လီၤ. ဝံယရှါယၤ ပညိၣ်ဝဲ အတၢ်ကတိၤတဖၣ်, ဘၣ်ဃးဒီးပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ် အသးအနံၣ်အလါပှၢ်ထီၣ်, ဒီးအသူၣ်လီၤဘှံးအသးလီၤဘှါဝဲအဂ့ၢ်ဘၣ်ဆၣ်, ပှၤပဲာ်ထံနီၤဖးတၢ်တဂၤ စံးဝဲလၢ “တၢ်အၢၣ်လီၤ အီလီၤဘၣ်ထွဲဒီးပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ်, ဒ်ပှၤတကလုာ်အသိး အဂံၢ်အဘါစၢ်လီၤ, ဒီးအသးပှၢ်ထီၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ဘၣ်ထွဲဝဲလိၤလိၤဆူ ပှၤပိာ်ကစၢ်ခရံာ်အခံ လၢအသးအနံၣ်အလါပှၢ်ကိးဂၤဒဲးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.”

ယွၤအတၢ်ကတဲာ်ကတီၤ လၢပှၤအိၣ်တီအိၣ်လိၤဒီးအီၤကိးဂၤဒဲး အတၢ်အိၣ်မူဒီစိၤအဂီၢ်န့ၣ်, ဝံဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤပှၤလၢ ယရှါ…

ကစၢ်ယွၤလၢ တၢ်နၢ်ပၢၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ်တသ့ဘၣ်

ကၠ့(စ) ဝဲး(ဘ) မူပျီ အမဲာ်ထံကလၤပီၤ, (James Webb Space Telescope) ဃုထံၣ်န့ၢ်ဆိ တၢ်လၢပကြၢးတိၢ်နီၣ်တိၢ်ဃါအဂၤတမံၤ, ဖဲ လါဖ့းဘြူၤအါရံၤ ၂၀၂၃ နံၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ကွၢ်တ့ၢ်လံဝဲလၢ စးကဝၣ်အပူၤ ဆူအမဲာ်ညါန့ၣ်, တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ် ဆၣ်ဘုမုၢ် (glaxies) အသီ ဃုကရူၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ် အသီအံၤ ဆီတလဲကွံာ်တၢ်အါထံၣ် ဘၣ်ထွဲဒီးပသ့ၣ်ညါတ့ၢ်ဝဲဒၣ်မူပျီအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤကူၣ်သ့ဆၣ်ဧိၤဖီဧိၤစဲၣ်နီၤတဂၤ စံးဝဲဒၣ်, “တၢ်လၢပဃုထံၣ်န့ၢ်တဖၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢ ပတဆိကမိၣ်တ့ၢ်ဝဲအဃိ, ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢစဲအ့ၣ် (science) အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဃ့ကညးအပူၤ, ပှၤကူၣ်သ့ဆၣ်ဧိၤဖီဧိၤစဲၣ်နီၤတဂၤ စံးဝဲဒၣ်လၢ “ပတသ့ၣ်ညါတၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်လၢအကမၣ်တမံၤဘၣ်” န့ၣ်လီၤ.

ဖျါလၢ ကစၢ်ယွၤ မၤကမၢကမၣ်ပဝဲခဲလၢာ်အဖၢမုၢ်န့ၣ်လီၤ. တချုးလၢ တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် မူပျီ မဲာ်ထံကလၤပီၤ အကတီၢ်, ဖျါဝဲဒံး ဝံယရှါယၤ စံးကတိၤလီၤတၢ်ဆူ ခ့ခါစဲအ့ၣ် အပှၤကူၣ်သ့စဲၣ်နီၤတဖၣ်အအိၣ်လိၤလိၤန့ၣ်, ဖျါဖဲ ယရှါ ၄၀:၂၈ အပူၤ, “နတသ့ၣ်ညါဘၣ်ဧါ, နတနၢ်ဟူဘၣ်ဧါ.…