ပမုၢ်နံၤခါဆူညါဃုာ်ဒီးခရံာ်
ယပၢ် အတၢ်အိၣ်မူဒီစိၤ အတၢ်မံမီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လဲၤဟးလိာ်ကွဲဆူ ကီၢ် စွံးစၢ်လဲၣ် (Switzerland)န့ၣ်လီၤ. ဖဲယပၢ်ဒိးန့ၢ် “တၢ်တိၢ်နီၣ်က့ၤတၢ်တန့ၢ် ခိၣ်နူာ်တၢ်ဆါ” ဝံၤအလီၢ်ခံ, ယမိၢ်ပာ်လီၤသးလၢ ကလဲၤတၢ်ဒီးအီၤ ဖဲအဝဲအနီၢ်ခိက့ၢ်ဂီၤ ဖံးတၢ်မၤတၢ်န့ၢ်ဒံးအကတီၢ်န့ၣ်လီၤ. ယမိၢ်စံးဘၢ်ပှၤလၢ “ဘၣ်တနံၤ, ဖဲကစၢၢ်တ့းလ့း (Mount Titlis) အလိၤန့ၣ် ဘှ့ၣ်ပစီၤတဖၣ် ဟဲလီၤဝဲလၢပဃၢၤဝးဝးအကတီၢ်, ယထံၣ်တၢ်သူၣ်ခုသးခုဖးဒိၣ်လၢ နပၢ်အမဲာ်သၣ်လိၤ, ဖျါဝဲဒၣ်ဒ်အတၢ်မံမီၢ် လၢထီၣ်ပှဲၤထီၣ်ဝဲအသိး” န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, လၢခံန့ၣ်, ဖဲယပါသံကွၢ်ဝဲ “ပဟဲတုၤလၢတၢ်လီၢ်မတၤလဲၣ်” န့ၣ်ဒီး, ယမိၢ်အမဲာ်ထံယွၤလီၤဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်, ယပၢ်လဲၤဟးလီၣ်ကွဲဆူ ကီၢ် စွံးစၢ်လဲၣ် အဂ့ၢ်န့ၣ် ကသးပ့ၤနီၣ်ဝဲဘၣ်ဆၣ်, ယမိၢ်စံးဝဲဒၣ်လၢ “တၢ်လဲၤဟးလိာ်ကွဲန့ၣ် အလုၢ်အပှ့ၤအိၣ်ဝဲဒၣ်” န့ၣ်လီၤ. “အစှၤကတၢၢ်, ဒီးလၢတစိၢ်ဖိအဂီၢ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ညါ, ဒီးအသူၣ်ခုသးခုဝဲဒၣ်” န့ၣ်လီၤ.
အကတီၢ်ကအိၣ်ဝဲလၢ တၢ်တထုးဖးကွံာ် ပတၢ်သူၣ်ခုသးခု နီတဘျီလၢၤဘၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ကစၢ်ယွၤ မၤလီၤတံၢ်ဝဲဒၣ်ပှၤန့ၣ်လီၤ. အဂ့ၢ်ဒ်အံၤ, ပမုၢ်လၢ်တၢ်လၢ ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူးအဃိ, ပဆၢမုၢ်လၢ်ကွၢ်စိခါဆူညါ, ပကထူၣ်ဖျဲးလၢ…
ယွၤအလၤကပီၤ, ဒီးအတၢ်ကဟုကညီၢ်
လၢပျၢၤ, အဲကလံးစီၤပၤတဖၣ် မၤဝဲတၢ်အီၣ်အမူး ဝ့ၢ်လိဒိၣ် ဘျီၣ်ရိဖှိၣ်အဟံၣ် (London's Banqueting House), အဃိးလာ်ဒါန့ၣ် လီၤဘီလီၤမုၢ်ဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်မၤလၤကပီၤ အဒူၣ်ဖိထၢဖိ အတၢ်ပၢတၢ်ပြးအဂီၢ်, စီၤပၤ ခၠါ တၢ တဂၤ (King Charles I), ဟ့ၣ်လီၤအကလုၢ်, ဒီး “စၢၣ်. ဖံထၢၣ် ပီ ရူၤဘ့ၣ်(န)” (Sir Peter Paul Rubens) တ့ခဲၣ်ဝဲဒၣ်, ဖဲ ၁၆၂၉ ဒီး ၁၆၃၄ အဘၢၣ်စၢၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်တ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤ တထံၣ်အပူၤန့ၣ် မံၣ်နၢၣ်ဘါ (Minerva) ကစၢ်မုၣ် မၤလၤကပီၤ စီၤပၤ ခၠါ အပၢ်, စီၤပၤ ကၠ့(မ) တၢ တဂၤ (King James I) အတၢ်မၤန့ၢ်မၤနၢၤတၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဂီၤအဂၤတထံၣ်န့ၣ် တၢ်စိာ်ထီၣ် စီၤပၤ ကၠ့ ဆူ မူခိၣ်ဘီမုၢ်, လၢလံာ်ကြီကြာ်တဘ့ၣ်…
တၢ်သးအိၣ်ဟ့ၣ်ဆၢလိာ်သးကဒဲကဒဲ
ဖဲ မဲလနံၣ် (Melanie) အခိၣ်စးထီၣ်ဆါဝဲန့ၣ်ဒီး, အကသံၣ်သရၣ်တဖၣ် ဃုထံၣ်န့ၢ်ဝဲလၢ အပ့းခၠူၣ်အၤထရံၣ် အချံ (pituitary gland) အပူၤ, အိၣ်ဒီးအကမိာ်ချံဖိလၢ အတမ့ၢ်ခဲစၢၣ်န့ၣ်လီၤ. အကမိာ်ချံဖိန့ၣ် ကအိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲထံမိၤတိၤသၣ်ဖိတဖျၢၣ်, ဒီးဘၣ်တၢ်ကွဲးထုးထီၣ်ကွံာ်အီၤ ဖဲ ၂၀၀၃ အနံၣ်, ဒီးမ့ၢ်လၢ အဟဲအိၣ်ထီၣ်ကဒီးအဃိ, ဘၣ်ကွဲးကဒီးဝဲ ဖဲ ၂၀၀၆ နံၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဖဲ ၂၀၁၇ နံၣ်န့ၣ် ဟဲအိၣ်ထီၣ်ကဒီးသၢဘျီတဘျီအဃိ, မဲလနံၣ် ဘၣ်ဒိးယါဘျါအသး, ခီဖျိတၢ်ဆဲးကိၢ်အီၤလၢ လီမ့ၣ်ဧူၢ် (radiation), ဒီးတၢ်ယါဘျါတဘျီအံၤ မၤလီၤဆှုကွံာ် အခိၣ်သူခိၣ်ဆူၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဖိခွါ မဲး (Matt), လၢအသးအိၣ် ခံဆံနွံနံၣ်န့ၣ် ပာ်လီၤသးလၢ ကပာ်ထီ အခိၣ်သူခိၣ်ဆူၣ် ဒ်သိးကမၤန့ၢ်ဝဲဒၣ် ခိၣ်သူအယီၤ (wig) လၢအမိၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
မဲး အတၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးလၢ အတကွၢ်ဒၣ်ထဲအဂီၢ်, ဒီးအတၢ်အဲၣ်အတၢ်မၤအံၤ ဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ် ပှၤကညီတဂၤ အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်, ဒီးတၢ်လၢအိၣ်ဒီးအီၤတဖၣ်န့ၣ်ဘၣ်တၢ်စူးကါအီၤသ့ဝဲဒၣ် လၢပှၤတဂၤဂၤအဂီၢ်, (မ့)…
တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ ပမ့ၢ်မတၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်
တၢ်အီၣ်ကျးအပှၤမၤတၢ်ဖိတဂၤ ထံၣ်ဝဲဒၣ် ပိာ်ခွါလၢအသံတယူာ်, တသ့ၣ်ညါသူၣ်သ့ၣ်ညါသးတဂၤ ဖဲပှၤစူးကွံာ်တၢ်အဒၢဖးဒိၣ်အကပၤန့ၣ်လီၤ. ပှၤတဂၤအံၤ မုၢ်အတၢ်ကိၢ်အီၣ်အီၤ, တၢၢ်တဖၣ်အ့ၣ်အီၤ, ဒီးအနီၢ်ခိနီၢ်ကစၢ်န့ၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးနးနးကလဲာ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲမ့ၢ်မတၤလဲၣ်န့ၣ် တသ့ၣ်ညါလီၤက့ၤအသးလၢၤဘၣ်. လၢခံသ့ၣ်ညါဝဲဒၣ် ပှၤတဂၤအံၤ အမံၤန့ၣ် “ဘဲ(န)ကၠမ့(န) ခါ(လ)” (Benjamin Kyle) ဒီးအိၣ်မူ ဒ်ပှၤတသ့ၣ်ညါသူၣ်သ့ၣ်ညါသးတဂၤအသိး, အါန့ၢ်အန့ၣ်တဆံဘျဲၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲတမၤတၢ်ဘၣ်, တဒိးန့ၢ် တၢ်မၤစၢၤတဖၣ်. (မ့) အပူၤကွံာ်, တၢ်လၢအကြၢးမၤန့ၢ်ဝဲတဖၣ်လၢၤဘၣ်. ဒ်သိးကသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤအသး, လၢအမ့ၢ်မတၤလဲၣ်အဂီၢ်, လီၢ်ကဝီၤပူၤ, ပှၤစီစၣ်တဖၣ် မၤစၢၤအီၤ, ခီဖျိလၢတၢ်မၤကွၢ် ဒံၣ်အဲ(န)အ့ၣ် (DNA), ဒီးလူၤဃုသ့ၣ်ညါအဂ့ၢ်အဃိ, အတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဂ့ၤထီၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် “ယအိၣ်ဒီးယဂ့ၢ်ယကျိၤ, ယတမ့ၢ်ပှၤစီစၣ်လၢ တၢ်အခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိတအိၣ်တဂၤဘၣ်” န့ၣ်လီၤ.
လၢလံာ်စီဆှံအပူၤ, နီၢ်ရူၤသး အဂ့ၢ်စ့ၢ်ကီး, တၢ်ထံၣ်န့ၢ်အီၤသ့ဝဲဒၣ် ဒ်ပှၤလၢအဃုထံၣ်န့ၢ်က့ၤ တၢ်လၢအဘၣ်ထွဲဒီးအီၤန့ၣ်လီၤ. အဝၤသံဝံၤအလီၢ်ခံ, ဟးထီၣ်ဝဲလၢ အထံကီၢ်, ဒီးဃုထၢအိၣ်စၢဘူးလိာ်အသးဒီးအမံၤပှၢ် နီၢ်နၤဧမံ, ဒီးအမံၤပှၢ်အပှၤကလုာ်န့ၣ်လီၤ. နီၢ်ရူၤသး စံးဘၣ် နီၢ်နၤဧမံလၢ “ဖဲနလဲၤတၢ်ယကလဲၤယဲ,.... နပှၤတကလုာ်န့ၣ်…
ကိၣ်ဘၢလါလါတဖၣ်, ဒီးယွၤ အတၢ်ကတဲာ်ကတီၤ
ဖဲယလဲၤဒုးမံ ယလံၤခွါဖိလၢ အဟဲမံသကိးဒီးပှၤအကတီၢ်, လံာ်စီဆှံလၢ အဖးဝဲ, ဒီးတိၢ်နီၣ်ဃးဝဲလံာ်က့ဖိန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ဖဲထါစံးထီၣ်ပတြၢၤအယုၢ် ၂၃, အဝဲစံးဘၣ်ယၤလၢ “ပဖးလံာ်စီဆှံတတီၤအံၤဝံၤလံ” န့ၣ်လီၤ. ယဟ့ၣ်ကူၣ်အီၤလၢ မ့ၢ်ပကမၤလိန့ၢ် တၢ်အသီတမံၤမံၤဧါန့ၣ်ဒီး, ယလံၤခွါဖိန့ၣ် ဖးဝဲဒၣ် လၢအကလုၢ်ဖးဒိၣ် “ယွၤမ့ၢ်ယပှၤကွၢ်သိတၢ်တမိၢ်န့ၢ်ဘၣ်ယသးလၢ တၢ်နီတမံၤဘၣ်. ဒုးကိာ်လီၤယၤလၢ ကိၣ်ဘၢလါလါတဖၣ်” န့ၣ်လီၤ. တမ့ၢ်ကိၣ်ဘၢလါလါတဖၣ်ဘၣ်. ယတဲနၢ်ပၢၢ်အီၤလၢ လံာ်ဖျၢၣ်န့ၣ် မ့ၢ်အီၣ်ဆၣ်အလီၢ်, ဒီးတမ့ၢ် ကိၣ်ဘၢ (pastry) ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢအပူၤကွံာ်, နၣ်ရံၣ်အါမးအဆၢကတီၢ်န့ၣ် အဝဲအိၣ်ဂဲၤဆၢထၢၣ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကုၢ်ကိၣ်ဒီးတၢ်ဆါကိၣ် အစိၤပီာ်ခိၣ်အမဲာ်ညါ, ဒီးလူၤကွၢ်ဃုထၢ ကိၣ်တဖၣ်ဒံးန့ၣ်လီၤ. လံာ်စီဆှံတတီၤအံၤ ယလံၤခွါဖိ ထုးထီၣ်အခီပညီ, ဒီးပညိၣ်ပာ်ဖှိၣ်ဝဲဒၣ်, လၢအဂီၢ်န့ၣ် တၢ်ကုၢ်ကိၣ်ဒီးတၢ်ဆါကိၣ် အလီၢ်တတီၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အိၣ်ဘှံးလီၢ်, ဒီးတၢ်လီၢ်လၢအမၤမုာ်လၤသးခုအီၤန့ၣ်လီၤ.
ထါစံးထီၣ်ပတြၢၤ ၂၃ တယုၢ်အံၤ ညီနုၢ်ဒီးပှၤတုၤဒၣ်လဲာ်, တၢ်အခီပညီအဒိၣ်အယိာ်, လၢအပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲန့ၣ် ပကပျဲလဲၤပူၤကွံာ်အီၤသ့ၣ်သ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲသိအဂ့ၢ်န့ၣ် စီၤပၤ စီၤဒၤဝံး သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဝဲ ဂ့ၤဂ့ၤဘၣ်ဘၣ်, ဒီးလၢတၢ်အိၣ်မူဒီစိၤအဂီၢ်,…
