တၢ်လူၤပိာ်ထွဲ ကစၢ်ယွၤအကျဲ
လၢအတၢ်သူၣ်ထီၣ်အပူၤန့ၣ် ခဲၣ် (Ken) တဂၤ, ဟးဆှဲး ပှၤမၤတၢ်ဖိ အိၣ်ဟဲလၢထံကီၢ်အဂၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်အလုၢ်လၢ်တဖၣ်, ဒီးအတၢ်အိၣ်မူကျိၤကျဲတဖၣ်န့ၣ် လီၤဆီလိာ်သးဒီးအီၤဒိၣ်မးအဃိ, အသးတံာ်တာ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဘၣ်တနံၤန့ၣ်, ဖဲ ခဲၣ် ဃ့ဘါထုကဖၣ်ဝဲအကတီၢ်, လၢအသးပူၤန့ၣ် တၢ်ဆိကမိၣ်ဟဲန့ၣ်လီၤဝဲလၢ "အဝဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တ့ၢ်လံ ပှၤအိၣ်လၢနခိၣ်နဃၢၤအါနံၣ်အါလါလံဘၣ်ဆၣ်, နတဟ့ၣ်ခီဟ့ၣ်နီၤ တၢ်သးခုအကစီၣ် လၢအဝဲသ့ၣ်နီတဘျီဘၣ်. ကွၢ်ထံဆိကမိၣ်က့ၤနတၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးလၢ အဝဲသ့ၣ်အလိၤတက့ၢ်" န့ၣ်လီၤ.
လံာ်စီဆှံ ပာ်ဖျါထီၣ် ကစၢ်ယွၤ ဟ့ၣ်ပလီၢ် ပှၤအံၣ်စရ့လးဖိလၢ တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ် ဒ်သိးအံၤတမံၤဃီအဂ့ၢ်, “ကွၢ်ဆိကမိၣ် သုကျဲဧိၤကပူၤဧိၤတက့ၢ်” (ဃးကဲ ၁:၇) န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ဘၤဘူၤလိၣ် တၢ်စိာ်မၢကဲကုၢ်ဝံၤန့ၣ်ဒီး, ယွၤ အပှၤဂီၢ်မုၢ်တဖၣ် ဘၣ်ဟဲက့ၤကဒါဆူ ဝ့ၢ် ယရူၤရှလ့ၣ်, အိၣ်ဒီးမူဒါလၢ ကတ့ထီၣ်က့ၤ ယွၤအတၢ်လုၢ်ဟံၣ်န့ၣ်လီၤ. ကစၢ်ယွၤ “ထိၣ်ဂဲၤပၤရၣ်အစီၤပၤကိရ့ၣ်အသး” (ဧ့စြၤ ၁:၁), ဒ်သိးကဟ့ၣ်လီၤအကလုၢ်လၢ ပှၤကဘၣ်သူၣ်ထီၣ် ယွၤအတၢ်လုၢ်ဟံၣ်, ဒီးကဟ့ၣ်လီၤကျိၣ်စ့ထူလွဲ, ဒီးတၢ်လၢအလိၣ်တဖၣ် (:၂-၄)…
တၢ်ထုကဖၣ်လၢ အပျိာ်လဲအသးတမံၤ
ဖဲ အီၡဝ့း(ထ) (Auschwitz) တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုးတဖၣ် မၤအသးဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် အဲလံၣ် ဘံၤစၢၣ် (Elie Wiesel) တဂၤ, အတၢ်စူၢ်တၢ်နာ်လီၤမၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အၢတၢ်သီလၢ အနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ, ဒီးပှၤအဂုၤအဂၤတဖၣ် တူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ်ဝဲအဂ့ၢ်န့ၣ် ဆိကမိၣ်ထီၣ်က့ၤဝဲ, ဒီးသံကွၢ်ဝဲဒၣ် “တၢ်သူၣ်ကညီၤသးကညီၤအကစၢ်, ယွၤဧၢ, နအိၣ်ဖဲလဲၣ်” န့ၣ်လီၤ. “ဖဲယမ့ၢ်ယဲ ဖိသၣ်အကတီၢ် ယတမုၢ်လၢ်တၢ်လၢ ပှၤကညီအအိၣ်ဘၣ်. မ့မ့ၢ်ယမုၢ်လၢ်တၢ်ကိးမံၤဒဲးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢနအိၣ်” န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်, လၢခံန့ၣ် ဘ့ၤစၢၣ် သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်က့ၤဝဲလၢ အဝဲအတၢ်စူၢ်တၢ်နာ်န့ၣ် တလဲၤသဒၣ်အီၤနီတဘျီဘၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဘၣ်တဲဘၣ် ပှၤကွဲးတၢ်ကစီၣ်လၢ “မ့ၢ်လၢ ယနာ်ကစၢ်ယွၤအဃိ, ယသူၣ်ဒိၣ်သးဖျိးအီၤ, ဒီးတုၤခဲကနံၣ်အံၤအဖၢမုၢ်”န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢနတနာ်ဘၣ်အီၤတဂၤန့ၣ် နတသူၣ်ဒိၣ်သးဖျိးအီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်သူၣ်ဒိၣ်သးဖျိးလၢ ကစၢ်ယွၤန့ၣ် တမ့ၢ်လၢပသးကမုာ်ကလၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, လၢလံာ်စီဆှံအပူၤ, က့ၢ်ဂီၤတဖၣ် မၤတ့ၢ်ဝဲ, ဒီးဝံယံးရမံယၤ ကိးပသူ ထီၣ်ဝဲလၢ “ယွၤဧၢ, နကလံာ်ယၤ” (ယံး ၂၀:၇) န့ၣ်လီၤ. စီၤဒၤဝံး ကွဲးပာ်ဖျါဝဲလၢ“နကသးပ့ၤနီၣ်ယၤလီၤထူလီၤယိာ်ဧါ”…
လၢယွၤအတၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်တၢ်အပူၤ
ထြံနၣ် (Trina) တဂၤ, ဒိးန့ၢ်ဝဲ လံာ်ပျဲက့ (ticket) အကလီ တဘ့ၣ်လၢ ‘တၢ်ဆါလံာ်ပျဲက့လၢာ်လံအမူး’ တမူးအဂီၢ်, ဒီးဆွံနုာ်ဃာ်ဝဲလၢ အလံာ်စီဆှံအပူၤန့ၣ်လီၤ. ဝံၤန့ၣ်ဒီး, အဖိခွါ ထံၣ်ဝဲဒၣ် လၢတၢ်သးအ့န့အပူၤန့ၣ် ထြံနၣ် လူၤကွၢ်ဃုတၢ်တမံၤမံၤ, လၢတၢ်အီၣ်တၢ်အီအတလါဆၢထၢၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. ထြံနၣ် စံးဘၣ်အဖိခွါလၢ အလံာ်စီဆှံ ဟါမၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ်ဒီး, အဖိခွါ သံကွၢ်အီၤလၢ ဘၣ်မနုၤအဃိ, နလူၤဃု နလံာ်စီဆှံလၢ တၢ်အီၣ်အပူၤလဲၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဆၢဝဲဒၣ်လၢ “ယလူၤဃုယဲလၢ တၢ်လီၢ်ကိးပူၤဒဲးန့ၣ်ဝံၤလံ, ဒီးမူးန့ၣ် ကစးထီၣ်လၢ
မံးနံးသၢဆံအတီၢ်ပူၤ, ဒီးယတအဲၣ်ဒိးစဲၤခံနီတစဲးဘၣ်” န့ၣ်လီၤ. အဖိခွါ စံးဘၣ်အီၤ, လၢတၢ်နံၤတၢ်အ့အပူၤ, “မိမိၢ်ဧၢ, ထိၣ်ကဆှၣ်လီၤနသး, ယဆိကမိၣ်လၢ နအိၣ်ဒီး “ဖိၣ်မိၣ်” (FOMO), လၢတၢ်ဟါမၢ်အဃိ, နပျံၤတၢ်ဖုးတၢ်” န့ၣ်လီၤ. ထြံနၣ် နံၤထီၣ်ဝဲဒၣ်, ဒီးဖဲအဖိခွါလူၤဃုစၢၤအီၤအကတီၢ်, အဝၤဟဲနုာ်လီၤ, အစုန့ၣ်ဖီၣ်ဃာ်ဝဲ လံာ်စီဆှံ, ဒီးစံးဘၣ်အမါလၢ “နပာ်တ့ၢ် နလံာ်စီဆှံလၢသိလ့ၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်မုာ်လၤသးခုဝဲဒၣ် ခီဖျိတၢ်ဆိၣ်ဂ့ၤလၢ…
ဆီၣ်လီၤသး, ဒီးအိၣ်ဃိကလာ်
ပှၤတသ့ၣ်ညါ အဲး(ဒ)လ့ၤ ဖိလး(ဒ) (Adelaide Pollard) အဂ့ၢ်အါအါဘၣ်န့ၣ် အိၣ်ဒီးအတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲမ့ၢ် ကစၢ်ယွၤ အခ့အပှၤတဂၤ, လၢအဆီၣ်လီၤအသး, ဒီးတအဲၣ်ဒိးဝဲလၢ ပှၤသ့ၣ်ညါပာ်ပနီၣ်အီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲအသးအိၣ်လွံၢ်ဆံန့ၣ် အသးကလၢၢ်ဘၣ်နးနးကလဲာ်, ဒ်သိးကကဲထီၣ် ပှၤစိာ်တၢ်သးခုကစီၣ်တဂၤဆူ ကီၢ်အၤဖြံၤကၤ (Africa) ဘၣ်ဆၣ်, တဒိးန့ၢ်ဝဲဒၣ် ခွဲးယာ်အံၤအဃိ, အသူၣ်ဟးဂီၤအသးဟးဂီၤဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, အဲး(ဒ)လ့ၤ သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤဝဲဒၣ် လံာ်စီဆှံတဆၢ, “ယမၤသုဒ်ပှၤတ့သပၢၤတဂၤအံၤအသိးန့ၣ် တသ့ဘၣ်ဧါ, ယွၤစံးဝဲဒၣ်” (ယံး ၁၈:၆) န့ၣ်လီၤ. လၢခံန့ၣ်ဒီး, ကွဲးထုးထီၣ် ထါတၢ်သးဝံၣ်တယုၢ်, အိၣ်ဒီးထါအဖျၢၣ်တဖၣ်, လၢအမ့ၢ် “နမ့ၢ်ပှၤတ့သပၢၤ, ယမ့ၢ်ကပံာ်” န့ၣ်လီၤ.
က့ၢ်ဂီၤဟ့ၣ်ဒိလၢ လံာ်ယံးရမံယၤအပူၤန့ၣ် အိၣ်ဒီးတၢ်စံးကတိၤပာ်ဖျါထီၣ် ခ့ခါ ပတၢ်အိၣ်မူအဂီၢ်အါမး “သပၢၤလၢ အတ့ဝဲလၢ ကပံာ်န့ၢ်ဟးဂီၤဝဲ လၢပှၤတ့သပၢၤအစုပူၤ, ဒီးမၤကဒီးသပၢၤတဖျၢၣ်ဒ်အဘၣ် ပှၤတ့သပၢၤအသးလၢ အကမၤဝဲအသိး” (ယံး ၁၈:၄) န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်ဂီၤ, ဘၣ်ဃးဒီးကစၢ်ယွၤ ဘှီဂ့ၤထီၣ်က့ၤပှၤဆူ…
တၢ်ဂဲၤပျုၢ်ဂဲၤဆှး ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤတၢ်တဖၣ်
ဖဲ ၂၀၁၉ လါ အ့ဖြ့ၣ်န့ၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဖဲ နီးထရၤ ဒါ(မ) ဒံၣ် ပဲရံၣ် (Notre-Dame de Paris), ပှၤရိမ့ၤ ခဲးသလ့း, အတၢ်ဘါယွၤသရိာ်, လၢအမံဟူသၣ်ဖျါဖဲ မံၣ်ဒံၢ်ဘၢၣ်အစိၤ, ဒီးမၤဟးဂီၤကွံာ် ပျိာ်ဖးထီ, ဒီးသ့ၣ်သ့ထိးဖၣ် အတၢ်တီဘိ လၢအပၢၤဃာ် စၢၢ်သူအခိၣ်ဒုးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တကီၢ်ခါန့ၣ် တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ကဘှီဘၣ် မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်ဘါသရိာ် အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤန့ၣ်လီၤ. လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်မၤဘူၣ်ကျိၣ်စ့တဖၣ်ဟဲနုာ်လီၤ, ဒီးပှၤစုသ့တဖၣ် စးထီၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤ, စူးကါဝဲ တၢ်တ့ဘှီထီၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်အကျိၤကျဲတမံၤဃီ, သ့ၣ်, ဒီးလၢၢ်လ့တဖၣ် ဘၣ်တၢ်စူးကါအီၤ, တမံၤဃီ, တကလုာ်ဃီ, ဒ်တၢ်သူၣ်ထီၣ် အခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိအက့ၢ်အဂီၤအသိးန့ၣ်လီၤ.
တချုးလၢခရံာ်နံၣ် ၅၈၆ အနံၣ်န့ၣ်, ဖဲပှၤဘၤဘူၤလိၣ်ဖိတဖၣ် ဟဲကဝီၤဃာ် ဝ့ၢ်ယရူၤရှလ့ၣ်အကတီၢ်, နဘူးကးန့စၢ် မၢအပှၤသုးဖိတဖၣ် ဆူးထီၣ်ကွံာ် ကစၢ်ယွၤ အတၢ်လုၢ်ဟံၣ် လၢမ့ၣ်အူ, ဒီးတၢ်လုၢ်ဟံးန့ၣ် ဟးဂီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်ခဲလၢာ် (၂ စီၤ ၂၅:၉)…