တၢ်အိၣ်လၢနသးကံၢ်ပူၤန့ၣ် ဃ့ထုကဖၣ်နဲ
ဖဲမုၢ်လ့ၤဧိၤ ဟါလီၤခီအကတီၢ်, တၢ်လၢအညီနုာ်မၤန့ၣ် ဘရဲဒၣ်ဒီးအဲးဒံၣ် ကစးထီၣ်မၤဝဲဒၣ်အဂီၢ်, နုာ်လီၤဆူသိလ့ၣ်ပူၤဝံၤ,အဲၤဒံၣ် သံကွၢ်ဝဲအမါလၢ “မ့ၢ်နအဲၣ်ဒိးအီၣ်ဟါတၢ်အီၣ်တၢ်အီဖဲလဲၣ်” န့ၣ်ဒီး, ဘရဲဒၣ် စံးဆၢဝဲလၢ “ဖဲတၢ်လီၢ်တတီၤဂ့ၤတတီၤဂ့ၤ တၢ်ဂ့ၢ်ကီတအိၣ်ဘၣ်” န့ၣ်လီၤ. အပူၤကွံာ်န့ၣ် အဲးဒံၣ် လဲၤအီၣ်ဘၣ်တၢ်လီၢ်အိၣ်ဝဲတတီၤအဃိ, သံကွၢ်ကဒိး “ဂ့ၤလံ, ပမ့ၢ်လဲၤအီၣ်ဖဲ ဝ့မ့(လ) (The Windmill) ကျးမီၣ်, နဆိကမိၣ်ဒ်လဲၣ်” န့ၣ်လီၤ. ဘရဲဒၣ် အသးဒိၣ်ထီၣ်သတူၢ်ကလာ်, ဒီးစံးဝဲဒၣ်လၢ “ပတလဲၤဖဲန့ၣ်ဘၣ်. ပကလဲၤအီၣ်ကျးတဖျၢၣ်ဂ့ၤ,တဖျၢၣ်ဂ့ၤန့ၣ် မ့တမ့ၢ်ဖဲန့ၣ်ဝံၤလီၤ.” အဲးဒံၣ် သါသဖှိထီၣ်, ဒီးစံးဘၣ်အမါလၢ “နမ့ၢ်စံးဒ်န့ၣ်ဒီး, နအဲၣ်ဒိးလဲၤဖဲလဲၣ်” န့ၣ်လီၤ. ဘရဲဒၣ် စံးကဒီးဝဲလၢ “ဖဲတၢ်လီၢ်တတီၤဂ့ၤတတီၤဂ့ၤ တၢ်ဂ့ၢ်ကီတအိၣ်ဘၣ်” န့ၣ်လီၤ.
လီၤဂာ်ဒီးတၢ်ဂီၤမူလၢ အမၤလီၤနံၤလီၤအ့ပှၤအသိး, မ့ၢ်လၢပသ့ၣ်ညါ တၢ်မၤအသး ဒ်သိးအံၤ, မ့ၢ်တၢ်အကတီၢ်ဖိလၢ အမၤတံာ်တာ်ပသးထဲလဲၣ်န့ၣ် ပမ့ၢ်ကွၢ်စိလၢတၢ်အယံၤန့ၣ် ကဲထီၣ်တၢ်လီၤနံၤလၢပဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်တဘျီဘျီ, လၢပတၢ်အိၣ်မူ ပဃ့ထုကဖၣ်တၢ်အပူၤစ့ၢ်ကီး, တၢ်မၤအသးသ့ဝဲဒၣ်ဒ်သိးအံၤန့ၣ်လီၤ. ပအိၣ်ဒီးတၢ်သးဒ့ဒီအါမးန့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢတဒံးသိးလိာ်အသးဒီးပှၤန့ၣ် ဝံဒၤနံးယ့လး အဆၢဒိၣ်…
ကစၢ်ယွၤ ထံၣ်ယၤ
အဝၤ ကလံၤကျီအီၤဝံၤ, စါ(န) (Sun) တဂၤ အတၢ်အိၣ်မူ ဆီတလဲအသးတကီၢ်ခါန့ၣ်လီၤ. တနံၤဘၣ်တနံၤန့ၣ် စါ(န) ဘၣ်မၤစၢၤဝဲဒၣ် အဝၤအတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတဖၣ်, ဒီးဘၣ်ကျဲးစဲးဘှါဆှဲ အဝၤအသးအတၢ်ဂ့ၢ်ကီတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်သူၣ်တီသးလိၤအပူၤန့ၣ် ကွၢ်ထွဲကဟုကယာ်အဝၤလၢ တၢ်ဆၢကတီၢ် ၁၇ နံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, အဝၤလီၤဃံၤ, ဒီးတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့နးဒိၣ်ထီၣ်အဃိ, တၢ်ကွၢ်ထွဲကဟုကယာ်အဝၤ အတၢ်မၤန့ၣ် ကဲထီၣ်တၢ်ဝံဃၢနးနးကျံးကျံးလၢအဂီၢ်, ဒီးတူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ်ဝဲ နီၢ်သးအတၢ်ဆီၣ်သနံးန့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဝဲဒၣ် “ယသးတူၢ်ဘၣ်ယဲ ဒ်ယတၢ်စူၢ်တၢ်နာ် လီၤမၢ်ကွံာ်ယဲ, ဒီးယတထံၣ်ကစၢ်ယွၤလၢၤဘၣ်” န့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်, စါ(န) ကွၢ်ကဒါက့ၤအတၢ်အိၣ်မူ, ဒီးနာ်ဝဲဒၣ်လၢ ကစၢ်ယွၤထံၣ် အတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢအဝၤအတၢ်ဆါအယံာ်အထၢအဂီၢ်, မ့ၢ်လၢကစၢ်ယွၤ ကတဲာ်ကတီၤန့ၢ်အီၤ ကသံၣ်ကသီတဖၣ်, ဒီးလၢဟံၣ်လၢဃီတၢ်ကွၢ်ထွဲယါဘျါ ပှၤဆူးပှၤဆါ, ဒီးပှၤတဝၢအပှၤမၤစၢၤဟ့ၣ်ကူၣ်တၢ်တဖၣ် ဒ်သိးကမၤစၢၤဝဲဒၣ် စါ(န) လၢတၢ်ရဲၣ်ကျဲၤဘှါဆှဲ နီၢ်သးအတၢ်ဆီၢ်သနံၤ, အတၢ်ဂ့ၢ်ကီ အိၣ်ဟဲကဲထီၣ်အသး, ခီဖျိလၢတၢ်ကွၢ်ထွဲကဟုကယာ်အဝၤအကတီၢ်န့ၣ်လီၤ.
နီၢ်ဟၤကၢ် အဂ့ၢ်န့ၣ် ကစၢ်ယွၤ လီၣ်ဖျါထီၣ်အသး ဒ်ယွၤလၢ အထံၣ်တၢ်တဂၤန့ၣ်လီၤ. ၁ မိၤ…
လဲၤတၢ်ဒီးကစၢ်ယွၤ
ဖဲမုၢ်ယူာ်အနံၤ, လၢတၢ်မၤဟူးဂဲၤနီၢ်ခိကျးန့ၣ် ပှၤကဘၣ်လဲၤဟးတရံးတၢ်အကျိၤဆူ စုထွဲတကပၤန့ၣ်လီၤ. ယမါဒီးပှၤအခီၣ်ထံးတဖုန့ၣ် လဲၤဟးတရံးဝဲဒၣ် လၢစုထွဲတကပၤ န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ပိာ်မုၣ်တဂၤ လဲၤဟးတရံးပှၤလဲၤတၢ်အကျိၤ လၢစုစ့ၣ်တကပၤန့ၣ်လီၤ. အတံၤသကိးတနီၤန့ၣ် ပာ်ဖှိၣ်လဲၤဟးတရံးတၢ်ဒီးအီၤ, ဒီးပှၤတဂၤဘၣ်တဂၤ လူၤပိာ်ထွဲ အဝဲသ့ၣ်အခံန့ၣ်လီၤ. တကီၢ်ခါန့ၣ်, တၢ်ဂ့ၢ်ကီအိၣ်ထီၣ်ဝဲလၢ ပှၤလဲၤဟးတၢ်အကျဲအဃိ, ဒ်သိးဒီးတၢ်ကဘၣ်လိာ်ဘၣ်စးက့ၤအဂီၢ်, တၢ်ဆၢကတီၢ်ယံာ်ဝဲဒၣ် တစိၤဖိန့ၣ်လီၤ. ပှၤလဲၤဟးတၢ်ဖိလၢ ကျဲအကမၣ်တဖၣ်န့ၣ် တပညိၣ်ဝဲလၢ ကမၤကီမၤခဲတၢ်ဘၣ်ဆၣ်, အဝဲသ့ၣ်အတၢ်မၤ ဒိၣ်စိလုာ်ဘၢတၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ် ဒ်သိးယတဆိကမိၣ်ထီၣ် ယဲဒၣ်န့ၣ် ယအိၣ်တသ့လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအလဲၤကမၣ်ကျဲတဂၤန့ၣ် နဲၣ်ဆှၢဝဲ ပှၤတဂၤဝံၤတဂၤဆူ ကျဲအကမၣ်န့ၣ်လီၤ. လီၤဂာ်ဒီးလံာ်ကတိၤဒိ ၁၃:၂၀ အတၢ်ပာ်ဖျါ “ပှၤလၢအလဲၤတၢ်ဒီးပှၤကူၣ်တၢ်သ့န့ၣ် ကကဲထီၣ်ပှၤကူၣ်တၢ်သ့လီၤ. မ့မ့ၢ်ပှၤဒီတံၤဒီသကိးဒီးပှၤဟးဂီၢ်ဖိန့ၣ် ကတုၤလၢတၢ်ဟးဂီၤ” န့ၣ်လီၤ. တၢ်လူၤပိာ်ထွဲ ပှၤလဲၤတၢ်လၢအကျဲကမၣ်တဂၤအခံန့ၣ် ကတူၤဃီၤဝဲဒၣ်ဆူ တၢ်အိၣ်အသးမၤအသးအကီအခဲ န့ၣ်လီၤ.
ကလၤတံ အဆၢဒိၣ် ၅ န့ၣ် စီၤပီလူး ပာ်ဖျါဝဲလၢ တၢ်လဲၤကမၣ်ကျဲ ဒ်သိးအံၤ တဖၣ်န့ၣ် ဆိကတီၢ် ပသူၣ်ဂ့ၢ်သးကျိၤ…
ပတၢ်စူၢ်တၢ်နာ်န့ၣ် အါန့ၢ်ဒံးပထံၣ်ဘၣ်တၢ်
နံၣ်ကယၤ ၁၉ ဘူးထီၣ်ကလၢာ်ဝဲဒၣ်အကတီၢ်, လၢကီၢ်အမဲရကၤန့ၣ် ပှၤလဲၤနုာ်လီၤဆူ စခီယၢ် [sequoia] (သ့ၣ်ဖးဒိၣ်ဖးထီလၢအသးအနံၣ်အလါယံာ်ထီ) သ့ၣ်ပှၢ်အပူၤန့ၣ် အိၣ်ဒၣ်စှၤဂၤ, ဒီးတၢ်ကွဲးနီၣ်ကွဲးဃါ သ့ၣ်ဖးဒိၣ်တဖၣ်အံၤအဂ့ၢ်န့ၣ် ပှၤအါဒံအါဂၤတဖၣ် တနာ်ဝဲဒၣ်ဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်, ဖဲ ၁၈၉၂ နံၣ်န့ၣ် ပှၤကျီၤကူာ်သ့ၣ် (ပှၤမၤသ့ၣ်အတၢ်ဖံးတၢ်မၤ) လွံၢ်ဂၤ လဲၤနုာ်လီၤဆူ ကဲ(လ)ဖိနံယၢ် ကီၢ်စဲၣ် ဘ့း စတဲး(ပ) (Big Stump) သ့ၣ်ပှၢ်အပူၤ, ဒီးကျီကူာ်လီၤဝဲ သ့ၣ်ဖးဒိၣ်တခိၣ်, ပှၤကိးအီၤလၢ မး ထွဲ(န) (Mark Twain), လၢတၢ်ဆၢကတီၢ် ၁၃ သီအတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. သ့ၣ်ဖးဒိၣ်တခိၣ်အံၤ အသးအနံၣ်အလါ အိၣ်ဝဲဒၣ် ၁၃၄၁ နံၣ်, အထီန့ၣ် ၃၀၀ ခီၣ်ယီၢ်, ဒီးသ့ၣ်ထူၣ်အကဝီၤကျီၤန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ၅၀ ခီၣ်ယီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤခိးကွၢ်တၢ်တဂၤ ပာ်ဖျါထီၣ် ထွဲ(န), ဒ်အမ့ၢ် “သ့ၣ်တခိၣ်လၢ အက့ၢ်အဂီၤဖျါကဟုကညီၢ်, ဒီးလၢသ့ၣ်ပှၢ်အပူၤသ့ၣ်အဂ့ၤကတၢၢ်တဖၣ်အကျါတခိၣ်” န့ၣ်လီၤ. ခ့ခါအဆၢကတီၢ်န့ၣ်,…
လၢတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်အပူၤ ဒိၣ်ထီၣ်ထီထီၣ်
ပှၤကညီအခိၣ်နူာ်န့ၣ် ဆံးဝဲဒၣ်လီၤလီၤဆီဆီ, ဘၣ်ဆၣ်, သးအတၢ်ဆီၣ်သနံးန့ၣ်မၤဆံးအါထီၣ်ခိၣ်နူာ်န့ၣ်လီၤ. တယံာ်ဒံးဘၣ်န့ၣ် တၢ်ဃုသ့ၣ်ညါတမံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ သးအတၢ်ဆီၣ်သနံး မ့ၢ်ဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ်န့ၣ်ဒီး, မၤသံးလီၤ ခိၣ်နူာ်အမဲာ်ညါတကပၤ, တၢ်လၢအဘၣ်ဟံးန့ၢ်မူဒါဘၣ်ဃးဒီး သးတူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ်တၢ်, ဂံၢ်သဟီၣ်လၢအထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤပှၤ, ဒီးတၢ်ရ့လိာ်ဘၣ်ထွဲလိာ်သးကဒဲကဒဲန့ၣ်လီၤ. ခိၣ်နူာ်အတၢ်သံးလီၤဒ်သိးအံၤ, ဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘီ, ဒီးတၢ်သးလီၤသယၢၣ် (depression) လၢပှၤကညီတဂၤအသးကံၢ်ပူၤ, ဒီးပှၤကညီတဖၣ် တူၢ်ဘၣ်ခီၣ်ဘၣ် သးသမူဒီစိၤ သ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်လၢအမၤသးခုပှၤန့ၣ် ခိၣ်နူာ်လၢအကပုာ်စၢ်စၢ်ဖိတမံၤအံၤ ပျဲဝဲဒၣ် ခိၣ်နူာ်အတၢ်ဆံးလီၤ ကဘျါက့ၤဝဲအဂီၢ်, ခီဖျိလၢတၢ်ပာ်လီၤသးဟူးဂဲၤနီၢ်ခိနီၢ်ကစၢ်, ပညိၣ်ဆိကမိၣ် ယွၤအကလုၢ်ကထါ, ဒီးတၢ်ရ့လိာ်ဘၣ်ထွဲလိာ်သး လၢအအိၣ်ဒီးအခီပညီန့ၣ်လီၤ.
ပှၤကွဲး ထါစံးထီၣ်ပတြၢၤ ၁၁၉ တဂၤ, သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဝဲလၢ တၢ်လဲၤခီဖျိကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် သးအတၢ်ဆီၣ်သနံး, ဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲတဖၣ်ဝံၤ, တၢ်ဒိၣ်ထီၣ်ထီထီၣ်, ဒီးဘၣ်တၢ်ယါဘျါက့ၤအဂ့ၢ်အဃိ, စံးဝဲဒၣ် “ယဘၣ်တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်န့ၣ်ဂ့ၤဝဲလၢယဂီၢ်, လၢယကမၤလိနတၢ်မၤလိာ်အဂ့ၢ်” (:၇၁) န့ၣ်လီၤ. တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်န့ၣ် မ့ၢ်မၤဘၣ်ဒိဆါပှၤဘၣ်ဆၣ်, တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ် ကဲထီၣ်ဝဲဒၣ် ပှၤကွဲးထါ အသရၣ်, ဒ်သိးပသုတဟးဖျိးလၢ ကစၢ်ယွၤအကျဲအဂီၢ်, ကထုးထီၣ်ပှၤ, ဒီးပကတိၢ်န့ၢ်ဖံးဃာ်…
တၢ်တ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤအဂ့ၤလၢ တၢ်အဒူၣ်လိၤ
ပှၤထၢဖှိၣ်ကွဲးတၢ်ကစီၣ် စဘဲးရှဲၣ် ယါကၢၣ် (Sebastian Junger) တဂၤ, ဒ်အမ့ၢ် ပှၤသးစၢ်တဂၤအသိး, လဲၤဟးဝဲ ကီၢ်အမဲရကၤဒီတကီၢ်, ဒီးကွဲးဝဲဒၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၁၉၈၀ နံၣ်တဖၣ်အပူၤ, ဘၣ်ဖဲမုၢ်တနံၤန့ၣ် အဝဲလဲၤနုာ်ဆူ ဖလီၢ်ရံၣ်ဒၣ် ကံ(စ) (Florida Keys) တၢ်အိၣ်ဘှံးအိၣ်ကသူၣ်လီၢ်ကဝီၤ အတၢ်ဟးလီၢ်ဒၢးအပူၤန့ၣ်ဒီး, ထံၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်တ့ခဲၣ်တၢ်ဂီၤတဖၣ် လၢအပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်သးဟ့, လၢတၢ်အဒူၣ်လိၤန့ၣ်လီၤ. အါတက့ၢ်, တၢ်တ့ခဲၣ်အတၢ်ဂီၤတဖၣ်န့ၣ် ပညိၣ်ဝဲတၢ်ဟးဟ့ဆူ ပှၤသူးလီၢ်သူးကျဲ အိၣ်ဟဲဝဲလၢ ကူဘါ (Cuba) အထံကီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်ကစီၣ်တထံၣ်လၢ အဘၣ်တၢ်ကွဲးအီၤသ့ၣ်သ့ၣ်လၢ ပှၤကူဘါဖိတဂၤန့ၣ် အိၣ်ဖျါလီၤဆီဝဲ, ဒီးစံးဝဲဒၣ်လၢ “ဖဲ ၁၉၆၂ နံၣ်န့ၣ် ပှၤအဂုၤအဂၤတဖၣ်, အိၣ်ဆိးဝဲလၢ ထံကီၢ်တဘ့ၣ်အံၤအပူၤန့ၣ် မ့ၢ်လၢကဟုကယာ်, တူၢ်လိာ်မုာ်ယၤအဃိ, ယစံးဘျုးဘၣ် ကစၢ်ယွၤ” န့ၣ်လီၤ. ယါကၢၣ် တဂၤ, သ့ၣ်ညါမၤနီၣ်ဝဲလၢ “ကီၢ်အမဲရကၤအဂ့ၢ်အကျိၤ လၢအၢသီအဒိၣ်ကတၢၢ်, ဒီးအဂ့ၤကတၢၢ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပိာ်ခွါတၢ်ဟးလီၢ်အဒူၣ်လိၤ” န့ၣ်လီၤ.…