မၤလိန့ၢ်တၢ် လၢတၢ်ဟးဂီၤအပူၤ

ပှၤလူၤဃုမၤလိသ့ၣ်ညါ တၢ်ဂ့ၢ်လၢပျၢၤ, အံၣ်ဘၢ(န) ၡပရဲး (Ivan Šprajc) တဂၤ စံးဝဲဒၣ်လၢ “သုကဘၣ်ပလီၢ်သူၣ်ပလီၢ်သးလၢ, ဂုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ဖိဃၢ်တဖၣ်, ခ့ဘှ့တဖၣ်, ဒီးကယဲၢ်တၢ်ခဲလၢာ်တဖၣ်” န့ၣ်လီၤ. အံၣ်ဘၢ(န) ၡပရဲး (Ivan Šprajc) ဒီးအပှၤမၤသကိးတၢ်တဖၣ် လၢသ့ၣ်ပှၢ်ဖးဒိၣ်အပူၤန့ၣ် ပဲာ်ကျီဆှဲဝဲဒၣ် တၢ်လဲၤကျဲ လၢထးသွဲဘူးတၢ်, ဒီးဃဲာ်တဖၣ်, ဒ်သိးကလဲၤဝဲဆူ Ocumtun, ဝ့ၢ်လၢအဟါမၢ်တဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢပျၢၤ, ဝ့ၢ်ဖးဒိၣ်တဖျၢၣ်အံၤ လီၤမၢ်ဝဲဒၣ် တကတီၢ်ဃီဒီးပှၤမၢ်ယာ်ဖိ (Mayan) အလုၢ်လၢ်ဆဲးလၤတဖၣ် အတၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်, ဖဲကီၢ် မဲးကစံၣ်ကိၣ်, ယူၤကၣ်တၣ် ဟီၣ်ကမျိၤ (Yucatan Peninsula) န့ၣ်လီၤ. ဝ့ၢ်ဖးဒိၣ် အတၢ်လီၤမၢ် အဂ့ၢ်အကျိၤန့ၣ် ပှၤတသ့ၣ်ညါဝဲဒၣ် နီတဂၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤကွဲးလံာ် George Will စံးဝဲဒၣ်လၢ “တၢ်မၤလိတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဃုမၤလိနၢ်ပၢၢ် တၢ်ဟးဂီၤတဖၣ်အဂ့ၢ်ဒိၣ်ဒိၣ်အါအါ” န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်အံၤ အုၣ်အသးလၢ ပှၤကညီတဖၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်တဖၣ်န့ၣ် တအိၣ်စံာ်အိၣ်ကျၢၤလီၤထူလီၤယိာ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

လံာ်စီဆှံ…

ပှၤမၤညၣ်ဖိတဖၣ်လၢ ကလဲၤဖီၣ်သိတဖၣ်

တၢ်ဂီၤမူတဖၣ်အကျါ, တၢ်ဂီၤမူလၢ အထုးန့ၢ်ပသး, ဒီးနကအဲၣ်ဒိးကွၢ်အီၤ တဘျီဘၣ်တဘျီန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤဖီၣ်ညၣ်ဖိလၢ ကီၢ် ယံၣ်မ့ၣ်(န) (Yemen) တဖၣ် လၢတၢ်ဘၣ်ယိၣ်တလၢကွံာ်အခၢးအပူၤန့ၣ် ဂဲၤပျုၢ်မၤပူၤဖျဲးဝဲ သိလၢအကယၤတဖၣ် လၢပီၣ်လဲၣ်ဂီၤ (Red Sea) အပူၤန့ၣ်လီၤ. ကဘီလၢအတီၢ်ဝဲဒၣ် သိလၢ အကထိတဖၣ်န့ၣ် ဟဲတီၢ်ထီၣ်အသး, လၢ ရး(စ) အဲ-အရၤ (Ras Al-Ara), ကီၢ် ယံၣ်မ့ၣ်(န) အပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်ပၤနံၤ အသရ့ၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲကဘီတခိၣ်အံၤ လဲၤဝဲဒၣ်ဆူ ကၠ့ၣ်ဘိထံၣ် (Djibouti) အကတီၢ်, လီၤတကျၢၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ်လၢပီၢ်လဲၣ်ပူၤ, ဒီးသိအါန့ၢ်အဒု တကယၤဃုဆံဘျဲၣ် လီၤအုးသံဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, မ့ၢ်လၢပှၤဖီၣ်ညၣ်ဖိတဖၣ် ပာ်ဖှိၣ်မၤသကိးတၢ်အဃိ, သိဖိတဖၣ်အါတက့ၢ်န့ၣ် ပူၤဖျဲးဝဲလၢတၢ်သံ, ဒီးပှၤမၤညၣ်တဖၣ် ကဘၣ်လူၤဃုဖီၣ်ညၣ်အလီၢ်န့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤလူၤဖီၣ်သိတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်အဆိကတၢၢ်, ဖဲပထံၣ်ဘၣ် တၢ်ဂ့ၢ်က့ၢ်ဂီၤအံၤန့ၣ်ဒီး, ဝံယရှါယၤ အတၢ်ကတိၤတဖၣ်, "ပဝဲဒၣ်အံၤ, ဒ်သိအသိးန့ၣ်, ပဟးဖျိးကျဲခဲလၢာ်လံ. ပလဲၤကပၤကပၤတဂၤလၢ အကျဲဒၣ်ဝဲ, တဂၤလၢအကျဲဒၣ်ဝဲစုာ်စုာ်"…

ယွၤအတၢ်သးကညီၤ

ယရ့လိာ်သးဒီး စၣ်ဒံၣ် (Sadie) န့ၣ် တမုာ်ဘၣ်. အဝဲမ့ၢ်ပှၤမၤသကိးတၢ်ဒီးယၤ, ဒီးတလီၢ်လီၢ်န့ၣ် စံးဆၢမၤဆၢယၤ ရၢၢ်ရၢၢ်စၢၢ်စၢၢ်အဃိ, ယဟးဆှဲးအီၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဖဲအဝဲနၢ်ဟူ တၢ်ကမၤတၢ်သးခုကစီၣ်အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ လၢပတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ်ဒီး, အဝဲသံကွၢ်ယၤလၢ မ့ၢ်အလဲၤဃုာ်ဒီးယၤ ကသ့ဧါန့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်ယၤန့ၣ် ယတအဲၣ်ဒိးလဲၤတၢ်ဒီးအီၤအဃိ, လၢတၢ်သးတဆူၣ်အပူၤန့ၣ် ယစံးဆၢက့ၤအီၤလၢ "ယကကွၢ်ဒံး" န့ၣ်လီၤ.

မုၢ်နံၤမုၢ်သီတဖၣ် လဲၤပူၤကွံာ်ဝံၤ, ဖျါလၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ ဘၣ်တၢ်သးပ့ၤနီၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ကစၢ်ယွၤန့ၣ် တသးပ့ၤနီၣ်ဝဲဘၣ်. ယသးကလၢၢ်ဘၣ်ယဲ ဒ်ကစၢ်ယွၤ အိၣ်ခိးကွၢ်ယၤ, ဒ်သိးယကလဲၤကွဲမုာ် စၣ်ဒံၣ် န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်မုၢ်တနံၤန့ၣ် ဖဲယဃ့ထုကဖၣ်တၢ်အဆၢကတီၢ်, လၢယသးပူၤန့ၣ် တၢ်သံကွၢ်တမံၤ ဟဲနုာ်လီၤဝဲဒၣ်လၢ "နတၢ်စံးဆၢမၤဆၢက့ၤ စၣ်ဒံၣ် အလိၤန့ၣ် နဆိကမိၣ်နဲလၢ မ့ၢ်တၢ်အဂ့ၤအဘၣ်ဧါ" န့ၣ်လီၤ.

တၢ်သံကွၢ်အံၤ ဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်ယၤ တၢ်သံကွၢ်လၢ ကစၢ်ယွၤသံကွၢ် ဝံယိၤနါ "နသးထီၣ်န့ၣ် ဂ့ၤစ့ၢ်ကီးဧါ" (ယိၤ ၄:၄) အဂ့ၢ်, ဖဲပှၤနံၤနဝ့ဖိတဖၣ် ပီၢ်ယၢ်လီၤက့ၤအသးဝံၤအကတီၢ်န့ၣ်လီၤ. စီၤယိၤနါ…

လၢခရံာ်အတၢ်ဟဲက့ၤအဂီၢ်, တၢ်အိၣ်ကတီၤသး

ဖဲတၢ်ဂိၢ်ထီၣ်သီအကတီၢ်န့ၣ် ယၤဒီးယမၤ, ပလဲၤဟးကသူၣ်ကသီပသး လၢသိလ့ၣ်န့ၣ်လီၤ. တချုးလၢပစးထီၣ် ပတၢ်လဲၤအမုၢ်တနံၤန့ၣ် မူခိၣ်ဖီတဖၣ်စးထီၣ်လီၤဝဲဒၣ်န့ၣ်ဒီး, သတူၢ်ကလာ်န့ၣ် ယသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ယတဆီတလဲဘၣ် ယသိလ့ၣ် အထါယၢၣ် (tires) လၢပှၤစူးကါအီၤလၢ မူခိၣ်ဖီတဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်လၢမူခိၣ်ဖီလီၤဝဲ, ဒီးတၢ်လဲၤတၢ်က့ၤအကျဲတဖၣ်တံာ်တာ်, သိလ့ၣ်အိၣ်ခိးတၢ်အကျိၤဖးထီအဃိ, ယဘၣ်အိၣ်ခိးဝဲဒၣ်လၢ ပှၤဆါထါယၢၣ်အကျးန့ၣ်လီၤ. ယမ့ၢ်ကတဲာ်ကတီၤဆိပာ်ဝဲန့ၣ်ဒီး, ယကဟးဆှဲး တၢ်ဂ့ၢ်ကီအံၤ, ကသ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ပတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤတဖၣ် အါတက့ၢ်န့ၣ် ပကဘၣ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤဆိပာ်ပသးန့ၣ်လီၤ. တၢ်အကါဒိၣ်ဝဲလၢ ပကဘၣ်ကွၢ်စိတၢ်လၢခါဆူညါအဂီၢ်, တၢ်လၢအကဟဲကဲထီၣ်အသးသ့တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် ပကဘၣ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤပသး, မ့ၢ်ပအိၣ်ဒီး တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအဂ့ၤအဘၣ်ဧါန့ၣ် ပကဘၣ်မၤလီၤတံၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ကတဲာ်ကတီၤဆိပာ်ပသးန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီတမံၤလၢ ပသူၣ်ဂ့ၢ်သးကျိၤ အတၢ်လဲၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. မးသဲ ၂၄ အပူၤန့ၣ် ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး ဒုးနဲၣ်ဝဲဒၣ်လၢ အတၢ်ဟဲက့ၤအကတီၢ်အဂီၢ်, တၢ်အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤသးန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအလိၣ်ဝဲသပှၢ်တၢၢ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲစံးဘၣ်တဲဘၣ် ပှၤဒိကနၣ်တၢ်ဖိတဖၣ်လၢ "မၤသးဒ်န့ၣ်ဒီး, အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤ စ့ၢ်ကီးသုသးတက့ၢ်. အဂ့ၢ်ဒ်အံၤ,..... ပှၤကညီဖိခွါအံၤ ကဟဲဝဲ" (:၄၄) န့ၣ်လီၤ. လၢခံန့ၣ်, စီၤပ့းတရူး ဒုးသ့ၣ်ညါဝဲ ပှၤစူၢ်က့ၤနာ်က့ၤတၢ်ဖိတဖၣ်လၢ…

တၢ်လူၤဃုထံၣ်န့ၢ် တၢ်မုၢ်လၢ်

လၢအပူၤကွံာ်အါနံၣ်အါလါ, ပှၤလူၤကွၢ်ဃုဝဲ တၢ်ကတိၤ "တၢ်မုၢ်လၢ်" န့ၣ် အအါကတၢၢ်လၢ အ့ထၢၣ်နဲး ပှာ်ဘျးစဲ (internet) အပူၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢအလီၤကမၢကမၣ်န့ၣ်, တၢ်လူၤကွၢ်ဃု တၢ်ကတိၤ "တၢ်မုၢ်လၢ်" န့ၣ် အါနံၢ်ဒံး, ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အတၢ်ဂ့ၢ်ကီတဖၣ်, ဒီးတၢ်ဃုန့ၢ် ကျိာ်စ့လၢအ့ထၢၣ်နဲးန့ၣ်လီၤ. ပှၤကညီတဖၣ် လူၤဃုထံၣ်န့ၢ်အါထီၣ် တၢ်အိၣ်မူ အခီပညီဒိၣ်ဒိၣ်ယိာ်ယိာ်န့ၣ်လီၤ. လၢအပူၤကွံာ်နံၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ထံၣ်လၢအဂ့ၤတကပၤတဖၣ် လီၤမၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ် ဒီးလၢအလီၢ်န့ၣ် တၢ်မၤအသး, ဒ်ပှၤကညီတဖၣ် ဘၣ်လဲၤခီဖျိဝဲ တၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်တဖၣ် တပတီၢ်ဘၣ်တပတီၢ်ထီဘိန့ၣ်လီၤ. န့ဆၢၣ် အတၢ်မၤပျံၤတၢ်တဖၣ်, မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အတၢ်မၤတဖၣ် တဂၢၢ်တကျၢၤ, ဒီးဒံၣ်ကၠ့းတဲၣ် (digital) စိၤဆၢကတီၢ်,
အတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘီတဖၣ်န့ၣ် ဒိၣ်စိလုၣ်ဘၢဝဲဒၣ် တၢ်ကစီၣ်အခိၣ်တီတဖၣ် ဒီးလၢ ပသူၣ်ကံၢ်သးလဲပူၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဂဲၤလိာ်ဒ်သိးအံၤတဖၣ်အပူၤန့ၣ် ပှၤကညီလၢအကကွဲၢ်တဖၣ် လူၤဃုကွၢ်ဝဲ တၢ်ကတိၤ "တၢ်မုၢ်လၢ်" လၢပှာ်ဘျးစဲအပူၤ, ဒ်သိးကဃုထံၣ်န့ၢ်ဝဲ တၢ်မုၢ်လၢ်လၢအလဲၤတလၢကွံာ် တၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ယွၤမ့ၢ် ကစၢ်တဂၤလၢ အဒိၣ်န့ၢ်ထီန့ၢ် တၢ်သဘံၣ်ဘုၣ်တဖၣ်န့ၣ် စီၤပီလူး သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.…