ကီၢ်အဲကလံး ကဘီအသုးခိၣ်ဖးဒိၣ် Sir Cloudesley Shovel ဘၣ်ကဲခိၣ်ကဲနၢ်ဝဲဒၣ် သုးကဘီတကရူၢ်န့ၣ် ဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲၣ်ဒီးတၢ်ဟးဂုာ်ဟးဂီၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်, ဖဲ ၁၇၀၇ နံၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢစိၤဆၢကတီၢ်ဖဲန့ၣ် ပှၤဒိးကဘီဖိတဖၣ် ထိၣ်ဒွးဝဲ ဟီၣ်ကွီၤထူၣ် (Longitude), အတၢ်လီၢ် တၢ်ကျဲတသ့တဘၣ်ဒံးဝဲဂ့ၤဂ့ၤအဃိ, တလီၢ်လီၢ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်တုၤဝဲဒၣ် တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲဖဲလဲၣ် န့ၣ် တသ့ၣ်ညါဝဲလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဃိ, တၢ်ဟးဂုာ်ဟးဂီၤ ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် ဟဲပိာ်ထွဲထီၣ်ဝဲလၢ တၢ်ဒုးကဘီအသုးခိၣ်ဖးဒိၣ် Shovel အသုးကဘီတကရူၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢ စ့းစလံၣ် (Scilly) အကီးတဖၣ် အခိၣ်အဃၢၤန့ၣ် သုးအကဘီ လွံၢ်ခိၣ် နုာ်လီၤတိၢ်ဘၣ်ဒီးပီၣ်လဲၣ်လာ် အလၢၢ်လ့တဖၣ်ဒီး, လီၤဘျၢဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤကဘီဖိ အဂၤအါန့ၢ် ၁၄၀၀, ဃုာ်ဒီး, သုးကဘီအသုးခိၣ်ဖးဒိၣ် Shovel အနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် သံဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လူၤကွၢ်ဃု တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲ အကျိၤအကျဲ, အဂ့ၤအဘၣ်တဖၣ်န့ၣ် လိၣ်ဘၣ်သပှၢ်တၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲန့ၣ်, John Harrison လၢအမ့ၢ်, ပှၤဘှီနၣ်ရံၣ်တဂၤ ကူၣ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ ပိးလီလၢ ပှၤကထိၣ်ဒွး ဟီၣ်ကွီၤထူၣ် (Longitude), ဒ်သိးပှၤလဲၤက့ၤပီၣ်လဲၣ်အတၢ်လဲၤကျဲတဖၣ် ကစူးကါဝဲအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ထိၣ်ဒွး တၢ်လဲၤတၢ်က့ၤလၢ ပီၣ်လဲၣ် အတၢ်လဲၤကျဲ အတၢ်ဂ့ၢ်ကီတဖၣ်န့ၣ် ဆံးလီၤစှၤလီၤဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢ ပဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်အီၤတဖၣ်အပူၤ, တၢ်အစၢဟဲဖျါထီၣ်ဝဲန့ၣ် တနးဒိၣ် ဝဲဒၣ် ဒ်ပပာ်ဖျါတ့ၢ်လံ တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢထးအသိးဘၣ်ဆၣ်, ထီဘိန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အိၣ်အသးမၤအသးနီၢ်နီၢ်န့ၣ်လီၤ. ပကကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် တၢ်ကီတၢ်ခဲတဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ပအိၣ်ဒီးကစၢ် ယ့ၣ်ရှူး, လၢအိၣ်မူဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ် ကစၢ်ယွၤအတၢ်ကူၣ်သ့န့ၣ်လီၤ. ပှၤတၢ်မၢဖိ စီၤပီလူး ကွဲးပာ်ဖျါဝဲလၢ“လၢအဝဲဒၣ် (ကစၢ်ယွၤ)အဃိ, သုအိၣ်သုဆိးလၢခရံာ်အပူၤ,လၢအကဲထီၣ် လၢယွၤန့ၣ်လၢတၢ်ကူၣ်သ့”(၁ ကရံၣ် ၁:၃၀)န့ၣ်လီၤ. ပအိၣ်ဒီး, ကစၢ်ယွၤအတၢ်အၢၣ်လီၤအီလီ, ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ကူၣ်သ့စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ. ပှၤကွဲးလံာ်ယၤကိာ် ဒုးသ့ၣ်ညါပှၤလၢ “ဒီးသုဝဲသ့ၣ် တဂၤဂၤန့ၣ်, န့ၢ်တၢ်ကူၣ်သ့ကူၣ်ဘၣ် အလီၢ်မ့ၢ်အိၣ်ဒီး, မ်အဃ့လၢယွၤ, လၢအဟ့ၣ်တၢ်ညီ လၢပှၤခဲလၢာ်ဒီး, တဒုၣ်ဒွဲၣ်တၢ်ဘၣ်န့ၣ်တက့ၢ်. ဒီးကဟ့ၣ်အီၤလီၤ” (ယၤ ၁:၅) န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်နဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ်ဒီးတၢ်ဂ့ၢ်ကီ မနုၤတဖၣ်လဲၣ်. ဃုထံၣ်န့ၢ်နဲ ပပၢ်ကစၢ်ယွၤ, လၢအကူၣ်သ့ကူၣ်ဘၣ် လီၤထူလီၤယိာ်တဂၤ အတၢ်ကူၣ်သ့န့ၣ်တက့ၢ်. ပျဲ ကစၢ်ယွၤအသး စီဆှံ, ဒီးအကလုၢ်အကထါ နဲၣ်ဆှၢ နတၢ်ဆၢတဲာ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်.
