တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် တၢ်အဲၣ်တၢ်သးကညီၤ

ယမံၤပှၢ် ကၠ့(မ) (Jim) မ့ၢ် ပှၤခးကျိလၢ သုးအကဘီယူၤလၢအဘၣ်ဟးတ့ၢ်လီၤမ့ၣ်ပိၢ်, လၢယူရပၤ အထံကီၢ်တဖၣ် ဖဲတၢ်ဒုးခံဘျီတဘျီအကတီၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲဒုၣ်ဒါ ခးလီၤတဲာ် အကဘီယူၤ, ဒီးဖီၣ်န့ၢ်အီၤ, ဒီးဘၣ်အိၣ်ဝဲ ဒ်ပှၤဃိာ်ဒဲဖိတဂၤ (Prisoner of war) အသိး, တဘျုးလါန့ၣ်လီၤ. ကၠ့(မ) န့ၣ် တညီနုၢ်စံးကတိၤ အတၢ်လဲၤခီဖျိဘၣ်ဆၣ်, ပှၤသ့ၣ်ညါအီၤတဖၣ် စံးဝဲဒၣ်လၢ တချုးအဝဲလဲၤနုာ်လီၤသုးန့ၣ် ကၠ့(မ) မ့ၢ်ပှၤသးစၢ်တဂၤလၢ အသူၣ်ဖှံသးညီ, အိၣ်ဒီးမဲာ်မုာ်နါဆၢန့ၣ်လီၤ. အတၢ်လဲၤခီဖျိလၢတၢ်ဒုးတၢ်ယၤန့ၣ် လဲလိာ်က့ၤအီၤဆူပှၤသူၣ်အၢသးသီ, တမၤဘၣ်ထွဲလိာ်အသးဒီးပှၤဂုၤပှၤဂၤလၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

လၢတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢး ဃုနၢ်ပၢၢ်အတၢ်လဲၤခီဖျိအဂီၢ်, ယဖးကွၢ် "ပှၤသုးဖိတဖၣ်လၢ အဒုးတၢ်လၢကလံၤကျါ" (Masters of the Air) ဘၣ်ထွဲဒီးကဘီယူၤအတၢ်ဒုးတၢ်ယၤ လၢကီၢ်ယူရပၤ အထံကီၢ်တဖၣ်, ဘၣ်တၢ်ကွဲးအီၤလၢ ဒီနၢၣ် မ့လၢၢ် (Donald Miller) န့ၣ်လီၤ. မ့လၢၢ် အလံာ်န့ၣ် မၤစၢၤယၤ, ဒ်သိးယကသ့ၣ်ညါအါထီၣ် ကဘီယူၤအပှၤသုးဖိတဖၣ် ဘၣ်ဟ့ၣ်လီၤဝဲ အနီၢ်ခိ, ဒီးနီၢ်သးအလုၢ်အပှ့ၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.…

တၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သး မ့ၢ်တၢ်အကါဒိၣ်

ဖဲယဘၣ်လဲၤသိၣ်လိတၢ်လၢ မီး(စ)ကိၣ် (Moscow) အကတီၢ်, ယပာ်လီၤယသးလၢ ယကလဲၤဒိး ဟီၣ်ခိၣ်လာ်လ့ၣ်မ့ၣ်အူ, ဒီးလဲၤအီၣ် မုၢ်ဆါတၢ်အီၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲယဆၢထၢၣ်ဒိး လ့ၣ်မ့ၣ်အူအကတီၢ်, ယစးထီၣ်ညိၣ်ကလံၤ, အဂ့ၢ်ဒ်အံၤ, ယမုာ်လၤသးခုဘၣ်ယဲလၢ တဂီၤအံၤ တၢ်သိၣ်လိအပူၤ, ဒီးမုၢ်နံၤအဃံအလၤဖိတနံၤအဃိန့ၣ်လီၤ. ပှၤလဲၤတၢ်ဖိတဖၣ် ကွၢ်စူၣ်ယၤ, ဒ်ယမ့ၢ်ပှၤအသးတထံတဂၤအသိးန့ၣ်လီၤ. ဖဲယက့ၤတုၤဆူ ကၠိန့ၣ်ဒီး, ဝဲၤလီၢ်အပှၤမၤတၢ်ဖိတဖၣ်အကျါတဂၤန့ၣ် ယတဲဘၣ်အီၤလၢ ပှၤကညီတဖၣ် မ့ၢ်လၢ အသူၣ်ဟးဂီၤသးဟးဂီၤ, ဒီးအသူၣ်ကၢ်အသးလီၤဘှါအဃိဧါ, ယတသ့ၣ်ညါလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဘၣ်, ဖဲယညိၣ်ကလံၤန့ၣ်ဒီး, အဝဲသ့ၣ်ကွၢ်စူၣ်ယၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်ယူးယီၣ်ပးကဲအပူၤန့ၣ် အဝဲဒုးသ့ၣ်ညါယၤလၢ “မ့ၢ်, အဝဲသ့ၣ်အတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤတဖၣ်န့ၣ် ကီခဲဝဲဒၣ် ဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, တမ့ၢ်လၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤအဃိ အဝဲသ့ၣ်ကွၢ်စူၣ်နၤဘၣ်. တၢ်ညိၣ်ကလံၤလၢပှၤကမျၢၢ်အကျါန့ၣ် တမ့ၢ်လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤအဂ့ၤတမံၤအဃိ, အဝဲသ့ၣ်ကွၢ်စူၢ်နၤန့ၣ်လီၤ.”

ဖဲပဆိကမိၣ်တယာ် ပှၤဂုၤပှၤဂၤန့ၣ်, ပကွၢ်ထဲဒၣ် တၢ်အက့ၢ်အဂီၤဖျါလၢခိတဖၣ်, တၢ်လၢအတဘၣ်ဃးဒီး, ခ့ခါခဲအံၤ အတၢ်အိၣ်အသးမၤအသးတဖၣ်န့ၣ်ဘၣ်. မ့ၢ်တၢ်ဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤပှၤလၢ ကစၢ်ယွၤ ဃုထၢ စီၤဒၤဝံး, ဒ်အမ့ၢ် ခါဆူညါ ပှၤအံၣ်စရ့လးဖိတဖၣ် အစီပၤတဂၤအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ဝံ…

ကစၢ်ယွၤန့ၣ် ဒိၣ်ဝဲ

ပှၤမိာ်ကိဖိ တၢ်ဒုးတၢ်ယၤအကစၢ် ကၠ့(န)ကၠ့းခၣ်(န) (Mongolian warlord Genghis Khan [၁၁၆၂-၁၂၂၇]) န့ၣ် တချုးလၢအမံၤဟူထီၣ်သါလီၤအကတီၢ်, လၢအဒူၣ်ဖိထၢဖိအကျါ, ဒ်သိးကဒိးန့ၢ်ဝဲ ခိၣ်နၢ်အလီၢ်အလၤအဂီၢ်န့ၣ် မၤသံဝဲဒၣ် အဒီပုၢ်ဝဲၢ်-သွံၣ်တဝာ် (half brother) န့ၣ်လီၤ. ဖဲအဝဲဟံးန့ၢ်မၤဂၢၢ်မၤကျၢၤ အတၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤ, တ့သူၣ်ထီၣ်ဝဲ ဘီမုၢ်ဖးဒိၣ်န့ၣ် လဲၢ်န့ၢ်ဒံး အလဲးစဲ(န)ဒါ (Alexander the Greats) အဘီမုၢ်, စးထီၣ်လၢ အ့ရှၢၣ်-ပစံးဖ့း (Asia Pacific) ပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤ, ဒီးဆူ ကီၢ်ယူရပၤ မုၢ်ထီၣ်တကပၤန့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢတၢ်ဒုးတၢ်ယၤ အကျိၤကျဲအၢအၢသီသီတဖၣ်, လၢတၢ်သးကညီၤတအိၣ်အပူၤ, ကၠ့(န)ကၠ့းခၣ်(န)ဒီးအသုးမုၢ်ဖးဒိၣ် (Golden Horde) တဖၣ်, ဖဲအလဲၤတုၤဝဲ တၢ်လီၢ်တပူၤလၢ်လၢ်န့ၣ် ပာ်လီၤတဲာ်တ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်သံတၢ်ပှၢ်, ဒီးတၢ်ဟးဂူာ်ဟးဂီၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်န့ၣ်လီၤ. အသုးမုၢ်တဖုအံၤ မၤသံမၤဟးဂီၤတၢ်နးနးကျံးကျံးန့ၣ် တၢ်ကထိၣ်သတြီၤအီၤအဂီၢ်, လၢတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤန့ၣ် တအိၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ခ့ခါအဆၢကတီၢ်န့ၣ် ပဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် ဒုၣ်ဒါအၢသီန့ၢ်ဒံး သုးမုၢ်သံၣ်ဘိတဖၣ်, ဒုၣ်ဒါလၢ အဲၣ်ဒိးမၤနၢၤ, မၤဟးဂီၤ…

ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး အလီခီ, လၢအစီအဆှံ

လီခီလၢ ကစၢ်ယ့ၣ်ၡူး စူးကါတ့ၢ်ဝဲ, ဖဲအဟံးန့ၢ် ဟါတၢ်အီၣ်ဒီးအပျဲၢ်အဘီၣ်တဖၣ်လၢခံကတၢၢ်န့ၣ် ထုးန့ၢ်ဝဲ ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အသူၣ်အသးန့ၣ် ယံာ်တ့ၢ်လံနံၣ်လၢအကယၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. စီၤပၤအၤသၢၣ် (King Arthur), ဒီးအပှၤဒူပှၤဃိၤတဖၣ် လၢအဆ့ၣ်နီၤကဝီၤစီၤနီၤခိၣ်ဒီးအီၤတဖၣ် အသးစဲ လူၤကွၢ်ဃု လီခီအံၤအဂ့ၢ်န့ၣ် လၢပျၢၤ, ပူတၢ်စံၣ်ဃဲၤတဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် လီၤတံၢ်လီၤဆဲးန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်နာ်ဝဲဒၣ်လၢ လီခီအံၤအိၣ်ဒီး တၢ်မၤကဒါမဲာ်အစိကမီၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂီၤမူတထံၣ် ဒုးနဲၣ်ဝဲဒၣ် အ့ၣ်ဒံၣ်ယၤနၤကၠိဒီးအပၢ်, ဟဲနရံၣ်, ဒီဖိပၢ်ခံဂၤန့ၣ် မၤလၢထီၣ်ၦဲၤထီၣ် ဟဲနရံၣ်အသးသမူဒီစိၤ, အတၢ်သးစဲလူၤကွၢ်ဃု ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး အလီခီစီဆှံအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲလၢတၢ်ဒုးကဲထီၣ် လီၤခီအံၤ, ဒ်တၢ်ဂီၤမူလၢအထုးန့ၢ်ၦၤအသးဒိၣ်မးအကတီၢ်, လီခီအတၢ်မ့ၢ်တၢ်တီန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဂ့ၢ်လၢအဖျါဆှဲဆှဲဖိန့ၣ်လီၤ. လီခီအတၢ်, အကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် အစိကမီၤတအိၣ်လီၤလီၤဆီဆီဘၣ်. ပကထံၣ်ဘၣ် တၢ်အစိကမီၤနီၢ်နီၢ်လၢ လီခီအံၤ မ့ၢ်တၢ်မနုၤအခၢၣ်စးတမံၤလဲၣ်န့ၣ်လီၤ. တချုးပှၤပျၤထီ ကစၢ်ယ့ၣ်ၡူး လၢထူၣ်စုညါလိၤ, တၢ်ဂ့ၢ်လၢဒၢးထီၣ်ထီတတီၤ အမုၢ်တနၤအဂ့ၢ်န့ၣ် ပှၤကွဲးလံာ်မးသဲ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ "ဒီးဟံးန့ၢ်လီခီႇ ဒီးစံးထီၣ်ပတြၢၤတၢ်အဘျုးအဖှိၣ်, ဒီးဟ့ၣ်ဝဲလၢအီၤဒီးစံးဝဲဒၣ်, အီသုဝဲခဲလၢာ်လၢအီၤတက့ၢ်. အဂ့ၢ်ဒ်အံၤႇ အအံၤမ့ၢ်ယသွံၣ်ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤအသီႇ လၢအဘၣ်လူလီၤအသးလၢၦၤအါဂၤအဂီၢ်…

သန့ၤသးလၢ ကစၢ်ယွၤအဂံၢ်အဘါ

တၣ်(န)စတဲ(န) (Tungsten) န့ၣ် မ့ၢ်ဂာ်စီလၢ အိၣ်ဒီးအကံၢ်အစီထီဒါလိာ်သး တကလုာ်န့ၣ်လီၤ. ဂာ်စီလၢအကဆှီတဖၣ် (pure element) အကျါ, တၣ်(န)စတဲ(န)န့ၣ် တၢ်ထဲးယူာ်ထီၣ်အီၤန့ၢ်ဝဲဒၣ်အအါကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ, ပှၤကထုးတဲာ်မၤတဲာ်အီၤအဂီၢ်န့ၣ် ကီဝဲခဲဝဲဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, (Mead Metal website) ပာ်ဖျါဝဲဒၣ် “မ့မ့ၢ်လၢတၢ်ဒိတီၢ်အီၤတကပၤန့ၣ် ဂာ်တကလုာ်အံၤ တူၢ်ဝဲတန့ၣ်ဘၣ်. ကၠီးဒိၣ်မးအဃိ, တၢ်မ့ၢ်ဒိတီၢ်အီၤန့ၣ်ဒီး, ကၢ်ဟးဂီၤညီ” ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်လၢအမၤသးစဲပှၤန့ၣ် တၣ်(န)စတဲ(န) န့ၣ် မ့ၢ်ဂာ်စီတကလုာ် လၢအကျၢၤကတၢၢ်ဘၣ်ဆၣ်, အိၣ်ဒီးအတၢ်ဂံၢ်စၢ်ဘါစၢ်တဖၣ် လၢအကၠီးဒိၣ်မးအဃိ, တၢ်မ့ၢ်ဒိတီၢ်အီၤန့ၣ်ဒီး, ဟးဂီၤညီဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိတဖၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ အက့ၢ်အဂီၤအသူးအသ့ၣ် ဒ်သိးအံၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပမ့ၢ်အိၣ်ဒီးတၢ်ဂံၢ်ဆူၣ်ဘါဆူၣ်လၢ နီၢ်ခိနီၢ်သးခံကပၤလိာ်အပူၤဘၣ်ဆၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်လၢ အဟးဂီၤတဖျၢၣ်အံၤ အတၢ်ဝံဃၢအဖီလာ်န့ၣ် ပဟးဂီၤကၢ်ဘျဲးဝဲဒၣ်ညီညီဖိန့ၣ်လီၤ. စီၤပီလူး အနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် လဲၤခီဖျိဘၣ်တၢ်ဒ်သိးအံၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲလံာ် ၂ ကရံၣ်သူး အဆၢဒိၣ်တဆံတၢအပူၤန့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ် အတၢ်လဲၤခီဖျိလၢ အမၤလီၤဘှံးလီၤဘှါအီၤတဖၣ် (:၂၃-၂၉) န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ကစၢ်ယွၤ…

ပျံၤတၢ်အလီၢ်တအိၣ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်အစိၤကကတၢၢ်

ဖဲ ၁၈၅၉ နံၣ်အတီၢ်ပူၤ, စိၣ်လၣ်-ကလံၤမုၢ်တွၤဖးဒိၣ် (solar storm) ကဲထီၣ်အသးအဂ့ၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ကွဲးနီၣ်ကွဲးဃါအီၤ လၢတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါအီၤ ဒ် ခၣ်ရ့(န)တၢၣ်(န) အတၢ်ဂ့ၢ်, ဒီးဒုးကဲထီၣ် ထးနါအသဟီၣ်အိၣ်ဝးတရံၤအသးလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်, ဒီးမၤတံာ်တာ် တၢ်ဆှၢလီပျံၤထး အတၢ်ကစီၣ်ဆူ တၢ်လီၢ်အယံၤအကျိၤအကျဲန့ၣ်လီၤ. စပ့းဒီးကိ(န) (Space.com) အပှာ်ဘျးစဲသန့ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲလၢ “စိၣ်လၣ်-ကလံၤမုၢ်တွၤဖးဒိၣ် အတၢ်မၤသး, ဒ် ခၣ်ရ့(န)တၢၣ်(န) အတၢ်ဂ့ၢ်အသိး, တၢ်မ့ၢ်ကဲထီၣ်အသးလၢ ခ့ခါပစိၤဆၢကတီၢ်န့ၣ်ဒီး, ကမၤကတၢၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်စူးကါဆဲးကျိးအ့ၣ်ထၢၣ်နဲး” န့ၣ်လီၤ.

“ဟီၣ်ခိၣ်အစိၤကကတၢၢ်” လံာ်တၢ်ကတိၤအဖျၢၣ်, လၢအမ့ၢ် တၢ်ပနီၣ်အၢသီကမၤအသးန့ၣ် ထုးန့ၢ်ပသူၣ်ပသးဒိၣ်မးန့ၣ်လီၤ. လံာ်ဖျၢၣ်အံၤ မ့ၢ်လံာ်လီၣ်ဖျါ အခိၣ်တီ (အဖီၣ်ကလ့း(ဖ)စံး) လၢဟ့းလ့ၣ်ကျိာ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, လံာ်မဲာ်ဖျၢၣ် အခီပညီန့ၣ် တမ့ၢ်ဝဲဒၣ်ထဲ တၢ်ကီတၢ်ခဲအကတီၢ်, (မ့) ဟီၣ်ခိၣ်အစိၤကကတၢၢ် တမံၤဧိၤန့ၣ်ဘၣ်. ဒ်လံာ်လီၣ်ဖျါ အခိၣ်တီ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲအသိး, မ့ၢ်တၢ်ဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ်တၢ်, တၢ်လၢအမၤဖျါ ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်တမံၤစ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.

လံာ်လီၣ်ဖျါန့ၣ် စးထီၣ်အသးလၢ…

တုၤလၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အကတၢၢ်

ခံၣ်ရံၣ်ဘၤတံး(စ), စွ့အထံကီၢ်တဘ့ၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဖဲ ပစံးဖ့း ပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ် (Pacific Ocean), ဒီးမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ထံကီၢ်ထဲတဘ့ၣ်ဧိၤလၢဟီၣ်ခိၣ်အံၤ, လၢအအိၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ် အဟီၣ်ခီလွံၢ်က့လိာ်အလိၤန့ၣ်လီၤ. ကီၢ် ခံၣ်ရံၣ်ဘၤတံး(စ) အစွ့သၢဆံသၢဖျၢၣ်တဖၣ် အိၣ်ဆိးဝဲဒၣ်လၢ အံၣ်ကွ့ၣ်တၣ်, ဒီးမၣ်ရံၣ်ဒံၣ်ယဲ(န) မုၢ်ထူၣ်ပနိ ၁၈၀ ဒံၣ်ကရံၣ် (the 180th meridian), မုၢ်ထီၣ်ဟီၣ်ကဝီၤပာ်ဃုာ်ဒီးမုၢ်နုာ်ဟီၣ်ကဝီၤ န့ၣ်လီၤ. လၢဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်အံၤ မ့ၢ်စ့ၢ်ကီးထံကီၢ် အယံၤကတၢၢ်အကျါတဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.

ပမၤကစၢ်ယွၤလၢ အကွၢ်ထွဲကဟုကယာ် တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲအယံၤကတၢၢ်တဖၣ်တဂၤအတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ. ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး ကဘၣ်က့ၤကဒါက့ၤဆူ မူခိၣ်ဘီမုၢ်အဂီၢ်န့ၣ် ဒ်တၢ်ကတဲာ်ကတီၤန့ၢ်ဝဲ အပျဲၢ်အဘီၣ်တဖၣ်အသိး, စံးဘၣ်တဲဘၣ်အဝဲသ့ၣ်လၢ, “ဖဲသးစီဆှံဟဲလီၤလၢ သုလိၤဝံၤဒီး, သုကဒိးန့ၢ်တၢ်အစိအကမီၤ, ဒီးသုကကဲထီၣ် ယပှၤအုၣ်အသးတဖၣ်, လၢယရူၤရှလ့ၣ်ဒီး ကီၢ်ယူဒၤဒီကီၢ်ညါ, ဒီးရှၤမရံ, ဒီးပၢၢ်လၢဟီၣ်ခိၣ်အကတၢၢ်” (မၤတၢ် ၁:၈) န့ၣ်လီၤ. “ပၢၢ်လၢ ဟီၣ်ခိၣ်အကတၢၢ်” စံးတၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ကိးတမံၤလၢ တၢ်ကဘၣ်စိာ်ဆှၢတၢ်သးခုအကစီၣ်ဆူ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲအယံၤကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, တၢ်ကိးအံၤ တၢ်တပာ်ပနီၣ်အီၤ တၢ်အဆၢထဲတၢ်လီၢ်အယံၤတဖၣ်ဧိၤဘၣ်. ပာ်ဃုာ်ဒီးအဝဲသ့ၣ်စိၤဆၢကတီၢ်…

သးတဖျၢၣ်ဃီ လၢကစၢ်ခရံာ်အပူၤ

ဖဲ ၁၉၀၇ နံၣ်, လါယနူၤအါရံၤအပူၤ, ဝ့နံၣ်ခီနံၣ် (Winneconne) အဝ့ၢ်န့ၣ်, တၢ်သးပ့ၤနီၣ်တ့နုာ်အီၤလၢ ကီၢ်စဲၣ် ဝ့း(စ) ခီစဲ(န) (Wisconsin) ဟီၣ်ခီၣ်ဂီၤအပူၤ, ဒီးကဲထီၣ် ကျိၣ်စ့အတၢ်ဟဲနုာ် တၢ်ဂ့ၢ်ကီလၢဝ့ၢ်အဂီၢ်, ခီဖျိပှၤလဲၤတၢ်က့ၤတၢ်အတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်န့ၣ်အဃိ, ဖဲလါယူၤလံ ၂၁ သီန့ၣ် ပှၤဝ့ၢ်ဖိတဖၣ် ဆၢတဲာ်ဝဲလၢ ကထုးဖးအသးဒီး ဝ့း(စ) ခီစဲ(န) ကီၢ်စဲၣ်, ဒီးကအိၣ်ဆၢထၢၣ် ဒ်ကီၢ်စဲၣ်လၢ အပၢလီၤက့ၤ အသးဒၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ပှၤတနီၤန့ၣ် စံးဝဲလၢ တၢ်ထုးဖးအသးအံၤ မ့ၢ်တၢ်လၢအမၤမဲာ်ဆှး ကီၢ်စဲၣ် အပဒိၣ်ပပှၢ်တဖၣ်, ဒီးပှၤတနီၤန့ၣ် စံးဝဲလၢ အမ့ၢ်တၢ်မၤလီၤနံၤတမံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်ကမၤအသးတမံၤဂ့ၤတမံၤဂ့ၤန့ၣ် တၢ်စံးကတိၤကူၣ်လိာ်သုးကျဲၤသကိးတၢ် တဘျုးလါလၢ ပှၤခံခီအဘၢၣ်စၢၤန့ၣ် တၢ်အစၢဟဲထီၣ်လၢ ဝ့ၢ် ဝ့နံၣ်ခီနံၣ်, ဒီးကီၢ်စဲၣ် ဝ့း(စ) ခီစဲ(န) ပာ်ဖှိၣ်က့ၤတပူၤဃီ, ဖဲလါယူလံၤ ၂၂ သီ, ၁၉၆၇ နံၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်လီၤမုၢ်လီၤဖး အါတက့ၢ်န့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်မၤအသး လၢအဂ့ၤ…

သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤတၢ် ဒ်သိးကသးပ့ၤနီၣ်အီၤအဂီၢ်

ပှၤကွဲးလံာ် ရံးခၠၢး မီ (Richard Mouw) ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲ ပှၤသူဖံးဖိယွၤဂ့ၢ်ပီညါအပှၤကူၣ်သ့ လၢကီၢ်အၤဖြံၤကၤ-ကလံၤထံးတဂၤ ဘၣ်အိၣ်မူဂဲၤလိာ်ဝဲဒီးတၢ်အိၣ်မူလၢ သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤတၢ်ခံးသူယိာ်အတၢ်နးတၢ်ဖှီၣ်အဂ့ၢ်တဖၣ်, ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်ကွၢ်တလိၤ, တၢ်ထီဒါ ပှၤသူဖံးဖိအသနူ ဖဲ (၁၉၄၈-၉၁) နံၣ် အတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. မီ ကွဲးပာ်ဖျါဝဲလၢ, “သရၣ်န့ၣ် တဲဘၣ်ယၤ တၢ်ဂ့ၢ်လၢအမ့ၢ် ပှၤသူဖံးပိာ်မုၣ်ဖိသၣ်တဂၤန့ၣ် အသရၣ်မုၣ် သံကွၢ်အီၤ “တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်တၢ်” (Memory) အခီပညီန့ၣ်လီၤ. ဆိကမိၣ်ထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်အံၤဝံၤန့ၣ်ဒီး, ပိာ်မုၣ်ဖိသၣ်န့ၣ်စံးဆၢဝဲလၢ “တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်တၢ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအကမၤစၢၤယၤ ဒ်သိးယကသးပ့ၤနီၣ်အီၤအဂီၢ်” န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကတိၤအံၤ အိၣ်ဟဲထီၣ်ဝဲလၢ ဖိသၣ်တဂၤအထးခိၣ်န့ၣ်လီၤ. အပူၤကွံာ် တၢ်အိၣ်မူလၢ အဘၣ်လဲၤခီဖျိတ့ၢ်ဝဲတဖၣ်န့ၣ် တအဲၣ်ဒိးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤလၢၤဘၣ်အဃိ, အဝဲအဲၣ်ဒိး သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤဝဲဒၣ်ထဲ တၢ်အဂ့ၤအဝါတဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤအါဒံအါဂၤန့ၣ် အိၣ်ဒီးနီၢ်ခိနီၢ်သးအတၢ်ဘၣ်ဒိဆါတဖၣ် လၢအလီၤပျံၤလီၤဖုး, ဖျါလၢပသးပ့ၤနီၣ်တန့ၢ်တသ့ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဖိသၣ်တဂၤအံၤ အတၢ်ထံၣ်န့ၣ်ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မုၢ်လၢ်န့ၣ်လီၤ. ပမ့ၢ်မၤလိန့ၢ် တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ တၢ်အဂ့ၤတဖၣ်န့ၣ်ဒီး, တၢ်သ့ၣ်နီၣ်တဖၣ်အံၤ ကကဲထီၣ်ဂံၢ်ဘါလၢပဂီၢ်, ဒ်သိးပကပာ်လီၤတ့ၢ် အပူၤကွံာ် ပဘၣ်နးဘၣ်ဖှီၣ်အကတီၢ်, ဒီးလဲၤတၢ်ဆူညါအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.…

တၢ်ဒုးတၢ်ယၤလၢ တၢ်အဃံအကွဲအဃိ

ဖဲ ၁၈၀၀ အနံၣ်လီၢ်ခံတဖၣ်အပူၤ, လၢအမဲရကၤမုၢ်နုာ်တခီတကပၤန့ၣ် တၢ်ဂုာ်လူၤကွၢ်ဃု ဒဲၣ်နိၤစီ (dinosour) အဃံအကွဲတဖၣ်န့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အဃံအကွဲတၢ်ဒုးတၢ်ယၤ (The Bone Wars) န့ၣ်လီၤ. ပှၤသ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ်လၢၢ်လိၣ်ဒိ (paleontologist) ခံဂၤန့ၣ် လၢတၢ်ဂုာ်ကျဲးစၢးဒုးအိၣ်ထီၣ် စံၣ်စိၤနုာ်ကတၢၢ်အတၢ်ထံၣ်အဂီၢ်, ဒုးလိာ်ယၤလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ. ပှၤကွဲးတၢ်တဂၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲဒၣ် လၢတၢ်ဖံးတၢ်မၤအကဝီၤအပူၤ ဒ်သိးကဒိးန့ၢ်ဝဲတၢ်အစဲဂ့ၤန့ၢ်ဒံး အဂၤတဂၤအဂီၢ်, ပှၤခံဂၤန့ၣ် စူးကါကျိၤကျဲခူသူၣ်, လၢအတတီတလိၤတဖၣ် ခီဖျိတၢ်ဟ့ၣ်ခိၣ်ဖးလာ်ဆှိး, တၢ်ဟုၣ်တၢ်ဘျၣ်, ဒီးတၢ်မၤဟးဂီၤကွံာ် တၢ်အဃံအကွဲတဖၣ်” ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲကွဲးနီၣ်ပာ်ဖျါဝဲဒၣ် ဖဲပှၤခံဂၤ မၤဟးဂီၤလိာ်သးတဂၤဒီးတဂၤ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤန့ၣ်, အဝဲသ့ၣ် ခံဂၤလိာ် မၤဟးဂီၤစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် အတၢ်လၤတၢ်ကပီၤ ဒ်လဲၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

ပဟီၣ်ခိၣ်လၢအဟးဂုာ်ဟးဂီၤတဘ့ၣ်အံၤအပူၤန့ၣ်, တၢ်ဂံာ်ဂူာ်ထီဒါလိာ်သး, ဒီးတၢ်ပြၢမၤနၢၤလိာ်သးတဖၣ်န့ၣ် ပဟးဆှဲးအီၤတသ့ဘၣ်. တၢ်လၢပဃုထၢဘှါဆှဲတၢ်ဂံာ်ဂူာ်ထီဒါလိာ်သးတဖၣ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်အိၣ်ဝဲလၢ ပသူၣ်ကံၢ်သးလဲအပူၤန့ၣ်လီၤ. လၢဖံလံးပံၤအတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ် စီၤပီလူး သ့ၣ်ညါဝဲဒၣ် ပိာ်မုၣ်ခံဂၤ အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်သဘံၣ်ဘူၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်ဒီး, ကွဲးပာ်ဖျါဝဲ, “ယဃ့ကညး နီၢ်အူၤအိဒံၤ, ဒီးယဃ့ကညးနီၢ်စူၣ်တူဃ့ၤ, ဒ်သိးအကသးအိၣ်တဖျၢၣ်ဃီလၢ…