အဝဲအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် ဒ်ကုၢ်တဂၤအသိး, ဖဲ ၁၈၆၀ နံၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲမ့ၢ် ဖိသၣ်ဆံးဖိ လၢအဆါဆူၣ်ဆါကဲတဂၤအဃိ, ဘၣ်တၢ်ဆါလီၤကွံာ်အီၤဆူ ကုၢ်ကစၢ်တဂၤအအိၣ်, ထဲဒၣ်ကသ့ၣ်တဒုအပှ့ၤဧိၤန့ၣ်လီၤ. ဖဲအမ့ၢ်ဝဲ ခွါလိၣ်ဘိတဂၤအကတီၢ်, ထံၣ်ဘၣ်ဝဲ ပှၤဝါဖံးဖိတဖုန့ၣ် မၤသံပှၤသူဖံးဖိတဂၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်မၤလိမၤဒိး အပူၤန့ၣ် ဖျိးစိဝဲဒၣ်လီၤလီၤဆီဆီဘၣ်ဆၣ်, ဖဲအဝဲပတံထီၣ် Highland University လၢ ကီၢ်စဲၣ် ကဲ(န)ဆဲး (Kansas) န့ၣ်ဒီး, မ့ၢ်လၢအဖံးအညၣ်အလွဲၢ်အဃိ, တၢ်တတူၢ်လိာ်အီၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်မၤအသးကီခဲတဖၣ်အံၤခဲလၢာ်အပူၤဒၣ်လဲာ်, ပှၤသးစၢ်တဂၤအံၤ ဟံးဃာ်ဂၢၢ်ကျၢၤ အတၢ်စူၢ်တၢ်နာ်အဒိၣ်အယိာ်လၢကစၢ်ယွၤန့ၣ်လီၤ. ကၠီး. ဝးရှ့(န)တၣ်(န) ကၤဘၤ (George Washington Carver) အသးသမူ အလံာ်စီဆှံအဆၢန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် လံာ်တၢ်ကတိၤဒိ ၃:၆, ပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ “သ့ၣ်ညါယွၤလၢ နကျဲခဲလၢာ်အပူၤတက့ၢ်. ဒီးအဝဲဒၣ်ကမၤလိၤနကျဲ” န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်တဘျီဘျီ, ပသးကလၢၢ်ဘၣ် ဒ်ပတၢ်အိၣ်အသးတဖၣ် ဒိၣ်စိလုာ်ဘၢပှၤန့ၣ်လီၤ. ပကလဲၤခီဖျိဘၣ် တၢ်မၤတံာ်တာ်ပှၤတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ပကလဲၤဖဲလဲၣ်, ပကမၤမနုၤလဲၣ်န့ၣ် ပတသ့ၣ်ညါလၢၤဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်, လံာ်ကတိၤဒိ ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါပှၤ “သန့ၤနသးလၢယွၤလၢနသးဒီဖျၢၣ်ညါတက့ၢ်. ဒီးသုတသန့ၤနသးလၢနတၢ်ကူၣ်တၢ်ဆးဒၣ်နဲတဂ့ၤ” (:၅) န့ၣ်လီၤ. လံာ်စီဆှံ အဲၣ်ဒိးစံးဘၣ်ပှၤလၢ “ပျၢ်ပျဲကွံာ်, ဒီးပျဲယွၤဆှၢ” နတၢ်အိၣ်မူန့ၣ်လီၤ.

ကၠီး. ဝးရှ့(န)တၣ်(န) ကၤဘၤ လူၤပိာ်ယွၤအကျဲ, ဒီးလၢတၢ်ကီတၢ်ခဲအပူၤန့ၣ် ဂုာ်ကျဲးစၢးမၤဝဲသပှၢ်ပှၢ်, အနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ ဃုမၤလိသ့ၣ်ညါ တၢ်မဲတၢ်မါပီညါ (botany), ဒီး ဟီၣ်ဒွဲပီညါ (geology), ဒီးအကတၢၢ်န့ၣ် ကဲထီၣ်ဝဲ ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိလၢအမံၤဟူသၣ်ဖျါတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲအမံၤဒိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်စူးကါ သဘ့ဟီၣ်လာ် (peanuts) အကျိၤကျဲ လၢအကယၤတဖၣ်အကယၤ, ဒီးဒုးအိၣ်ထီၣ်ဃုာ်ဝဲ တၢ်မၤအကျိၤအကျဲဘၣ်ဃးဒီး တၢ်သူၣ်တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိ တဝီဘၣ်တဝီ (crop rotation), လၢအလဲလိာ်ကွံာ် တၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးအတၢ်မၤလၢ ကီၢ်အမဲရကၤအပူၤန့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်အိၣ်အသးအကီအခဲတဖၣ်အပူၤန့ၣ် ကစၢ်ယွၤ အိၣ်ဒီးကျိၤကျဲလၢ ကဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်အဂ့ၤကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ. မုၢ်တနံၤအံၤ, တၢ်လၢနဘၣ်ကွၢ်ဆၢၣ်မဲာ် တၢ်တမံၤဂ့ၤ,တမံၤဂ့ၤ, တၢ်အကါဒိၣ်ကတၢၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် “တၢ်သ့ၣ်ညါတူၢ်လိာ် ကစၢ်ယွၤ,” ဒီးဒိကနၣ်အကလုၢ်န့ၣ်လီၤ. ယွၤ ကအိးထီၣ်ဝဲဒၣ် နတၢ်အိၣ်မူအကျဲတဖၣ်န့ၣ် အိၣ်ခိးကွၢ်နဲတက့ၢ်.