တၢ်အိၣ်ဝဲဆိးဝဲလၢ ကစၢ်ယ့ၣ်ၡူးအပူၤ
စံၣ်အဲးလူဝံး (C.S.Lewis) ကွဲးဝဲဒၣ် အလံာ် (Out of the Silent Planet) အပူၤန့ၣ်, ၦၤတဂၤ စံးကတိၤဝဲဒၣ်လၢ "တၢ်သးမုာ်သးခုလၢ အဘၣ်တၢ်သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤအီၤတမံၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်သးမုာ်သးခု အလၢအပှဲၤ" န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကတိၤတထံၣ်အံၤ အဲၣ်ဒိးပာ်ဖျါထီၣ် ၦၤတဂၤ သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤခါလၢအပူၤကွံာ်, အသးသမူအတၢ်လဲၤခီဖျိတဖၣ် လၢအအဲၣ်ဘၣ်ဝဲ, ဒီးတသးပ့ၤနီၣ်ဝဲဒၣ်တမံၤမံၤ, ဒီးမုာ်လၤသးခုဝဲအဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲပလဲၤဟးထီၣ်ကစၢၢ် အတၢ်လဲၤကျဲန့ၣ် ပကထံၣ်ဘၣ် တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲအဃံအလၤတဖၣ်လၢ အထုးန့ၢ်သူၣ်န့ၢ်သး, (မ့) ၦၤလၢပအဲၣ်ဘၣ်အီၤတဂၤန့ၣ် ပလဲၤခီဖျိနီၤဟ့ၣ်လိာ်သးဒီးတၢ်ဂ့ၢ်လၢ အကါဒိၣ်တမံၤမံၤအကတီၢ်ဖိန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲ ပတၢ်သးခုအခီၣ်ထံးတပတီၢ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံ, ဖဲပဆိကမိၣ်ထီၣ်က့ၤ တၢ်အကတီၢ် ဒ်သိးအံၤတဖၣ် (ဒီးလၢအလီၤဂာ်ဒီးအီၤတဖၣ်) န့ၣ် ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်တၢ်သးခုလၢ ပလဲၤခီဖျိဘၣ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဃိန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ်, ကမ့ၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအဂၤတမံၤလၢ ကစၢ်ယ့ၣ်ၡူး နဲၣ်လီၤ အပျဲၢ်အဘီၣ်တဖၣ်လၢ ကညီနုၢ်အီၣ်အီသကိးတၢ်, ဒီးပကိးအီၤလၢ ကစၢ်ခရံာ် အဟါတၢ်အီၣ်န့ၣ်လီၤ. မုၢ်တနၤ, ဖဲ ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး တချုးဟ့ၣ်လီၤအသးသမူန့ၣ် ဟံးန့ၢ်သကိး ဘူၣ်လဲၤကပာ်…
တၢ်သးအိၣ်ဟ့ၣ်ဆၢလိာ်သးကဒဲကဒဲ
ဖဲ မဲလနံၣ် (Melanie) အခိၣ်စးထီၣ်ဆါဝဲန့ၣ်ဒီး, အကသံၣ်သရၣ်တဖၣ် ဃုထံၣ်န့ၢ်ဝဲလၢ အပ့းခၠူၣ်အၤထရံၣ် အချံ (pituitary gland) အပူၤ, အိၣ်ဒီးအကမိာ်ချံဖိလၢ အတမ့ၢ်ခဲစၢၣ်န့ၣ်လီၤ. အကမိာ်ချံဖိန့ၣ် ကအိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲထံမိၤတိၤသၣ်ဖိတဖျၢၣ်, ဒီးဘၣ်တၢ်ကွဲးထုးထီၣ်ကွံာ်အီၤ ဖဲ ၂၀၀၃ အနံၣ်, ဒီးမ့ၢ်လၢ အဟဲအိၣ်ထီၣ်ကဒီးအဃိ, ဘၣ်ကွဲးကဒီးဝဲ ဖဲ ၂၀၀၆ နံၣ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဖဲ ၂၀၁၇ နံၣ်န့ၣ် ဟဲအိၣ်ထီၣ်ကဒီးသၢဘျီတဘျီအဃိ, မဲလနံၣ် ဘၣ်ဒိးယါဘျါအသး, ခီဖျိတၢ်ဆဲးကိၢ်အီၤလၢ လီမ့ၣ်ဧူၢ် (radiation), ဒီးတၢ်ယါဘျါတဘျီအံၤ မၤလီၤဆှုကွံာ် အခိၣ်သူခိၣ်ဆူၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဖိခွါ မဲး (Matt), လၢအသးအိၣ် ခံဆံနွံနံၣ်န့ၣ် ပာ်လီၤသးလၢ ကပာ်ထီ အခိၣ်သူခိၣ်ဆူၣ် ဒ်သိးကမၤန့ၢ်ဝဲဒၣ် ခိၣ်သူအယီၤ (wig) လၢအမိၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
မဲး အတၢ်ပာ်သူၣ်ပာ်သးလၢ အတကွၢ်ဒၣ်ထဲအဂီၢ်, ဒီးအတၢ်အဲၣ်အတၢ်မၤအံၤ ဒုးနဲၣ်ဖျါထီၣ် ပှၤကညီတဂၤ အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်, ဒီးတၢ်လၢအိၣ်ဒီးအီၤတဖၣ်န့ၣ်ဘၣ်တၢ်စူးကါအီၤသ့ဝဲဒၣ် လၢပှၤတဂၤဂၤအဂီၢ်, (မ့)…
တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ် ကစၢ်ယွၤအမဲာ်
ဖဲတၢ်ဂိၢ်ခါအကတီၢ်တဘျီလၢ်လၢ်, ပှၤနီၣ်သိလ့ၣ်တဖၣ်လၢ ဝ့ၢ် အိၣ်ရံၣ်ကိၣ်(န) (Oregon) အမုၢ်နုာ်တကပၤ, လၢကျဲမုၢ်ဒိၣ် နီၢ်ဂံၢ် ၁၈ န့ၣ် ကထံၣ်ဘၣ် တၢ်နံၤကမှံ အမဲာ်သၣ်ဖးဒိၣ်, အိၣ်ဖျါဝဲလၢ ကစၢၢ်ကလိၤလၢ အိၣ်ပှဲၤဒီးသ့ၣ်အမုၢ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. မဲာ်သၣ်လၢအနံၤကမှံအံၤ ပှၤထံၣ်န့ၢ်အီၤ သ့ဝဲဒၣ်ထဲ တၢ်ဂိၢ်ထီၣ်သီအကတီၢ်, ဖဲ လါ(က) သ့ၣ်ဆှိ (Larch Tree) အလၣ်ထီထီတဖၣ် အလွဲၢ်ဆီတလဲက့ၤဆူအလွဲၢ်အဘီ, လီၤဆီလိာ်အသးဒီး သ့ၣ်ဆှိ ဒီးကလး(စ) (Douglas) လၢအလွဲၢ်လါဟ့ (တၢ်လၢအဒုးကဲထီၣ်အမဲာ်ချံဒီးအကိာ်ပူၤ) န့ၣ်လီၤ. လၢတၢ်မၤပှဲၤက့ၤ သ့ၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်ကူၣ်လီၤဝဲတဖၣ်အလီၢ်န့ၣ် သ့ၣ် အခီပနံာ် တခါသူၣ်လီၤဝဲဒၣ် သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အဒုးကဲထီၣ် မဲာ်သၣ်လၢ အကွီၤတူာ် (diamete) န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ် ပ့ၣ်သၢကယၤ, ဖဲ ၂၀၁၁ နံၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဝံယရှါယၤ ကွဲမုာ်ပှၤ, ဒ်သိးပကသ့ၣ်ညါ ကစၢ်ယွၤ ဒ်အမ့ၢ်ပှၤလၢအဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်မူ, သးသမူတဖၣ် ဖဲတၢ်အိၣ်သယုၢ်သညိ အလီၢ်အကျဲတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲကစၢ်ယွၤအပှၤဂီၢ်မုၢ်တဖၣ်…
တၢ်ဂဲၤပျုၢ်ဂဲၤဆှး ဘှီဘၣ်မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤတၢ်တဖၣ်
ဖဲ ၂၀၁၉ လါ အ့ဖြ့ၣ်န့ၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်ဖဲ နီးထရၤ ဒါ(မ) ဒံၣ် ပဲရံၣ် (Notre-Dame de Paris), ပှၤရိမ့ၤ ခဲးသလ့း, အတၢ်ဘါယွၤသရိာ်, လၢအမံဟူသၣ်ဖျါဖဲ မံၣ်ဒံၢ်ဘၢၣ်အစိၤ, ဒီးမၤဟးဂီၤကွံာ် ပျိာ်ဖးထီ, ဒီးသ့ၣ်သ့ထိးဖၣ် အတၢ်တီဘိ လၢအပၢၤဃာ် စၢၢ်သူအခိၣ်ဒုးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. တကီၢ်ခါန့ၣ် တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ကဘှီဘၣ် မၤဂ့ၤထီၣ်က့ၤ တၢ်ဘါသရိာ် အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤန့ၣ်လီၤ. လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်ဟ့ၣ်မၤဘူၣ်ကျိၣ်စ့တဖၣ်ဟဲနုာ်လီၤ, ဒီးပှၤစုသ့တဖၣ် စးထီၣ်တၢ်ဖံးတၢ်မၤ, စူးကါဝဲ တၢ်တ့ဘှီထီၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်အကျိၤကျဲတမံၤဃီ, သ့ၣ်, ဒီးလၢၢ်လ့တဖၣ် ဘၣ်တၢ်စူးကါအီၤ, တမံၤဃီ, တကလုာ်ဃီ, ဒ်တၢ်သူၣ်ထီၣ် အခီၣ်ထံးခီၣ်ဘိအက့ၢ်အဂီၤအသိးန့ၣ်လီၤ.
တချုးလၢခရံာ်နံၣ် ၅၈၆ အနံၣ်န့ၣ်, ဖဲပှၤဘၤဘူၤလိၣ်ဖိတဖၣ် ဟဲကဝီၤဃာ် ဝ့ၢ်ယရူၤရှလ့ၣ်အကတီၢ်, နဘူးကးန့စၢ် မၢအပှၤသုးဖိတဖၣ် ဆူးထီၣ်ကွံာ် ကစၢ်ယွၤ အတၢ်လုၢ်ဟံၣ် လၢမ့ၣ်အူ, ဒီးတၢ်လုၢ်ဟံးန့ၣ် ဟးဂီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်ခဲလၢာ် (၂ စီၤ ၂၅:၉)…
လၢကစၢ်ခရံာ်အဂီၢ် ကဲထီၣ်တၢ်ကပီၤ
ဖဲ ကိၣ်ရိၣ်နၣ် တၢ်ဆါအဃၢ်, တၢ်ဆါသံသတြိာ်အကတီၢ်, လၢတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့, ဒီးတၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢအဂီၢ်, ကၠိတဖၣ် လၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်န့ၣ် ဘၣ်ဆှၢက့ၤအကၠိဖိတဖၣ်ဆူဟံၣ်အဃိ, ကၠိအတၢ်သူၣ်ထီၣ်တဖၣ်, ဒီးတၢ်လိာ်ကွဲအပျီတဖၣ် အိၣ်သယုၢ်အိၣ်ကလီဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဆူးတၢ်ဆါအဃၢ်အံၤအဃိ, ပှၤအါဂၤဘၣ်ကီဘၣ်ခဲ ဝဲဒၣ်န့ၣ် သရၣ်ဒီးသရၣ်မုၣ်တဖၣ် အၢၣ်လီၤတူၢ်လိာ်ဝဲ, ဒီးဃုဝဲဒၣ်ကျိၤကျဲတဖၣ် ဒ်သိးကဒုးနဲၣ်အပှၤကၠိဖိတဖၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ် သ့ၣ်နီၣ်ဝဲဒၣ် အပှၤကၠိဖိတဖၣ်, ဒီး ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါ ကၠိဖိတဖၣ်လၢ ကမၤဒံးတၢ်ဆူညါသပှၢ်ပှၢ်, ဒ်သိးကလဲၤခီဖျိန့ၢ်ဝဲတၢ်ကီတၢ်ခဲအကတီၢ်န့ၣ်လီၤ. ကၠိအါဖျၢၣ် စးထီၣ်ဝဲ တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ အတၢ်တၤတမံၤ လၢအမ့ၢ်, “ကဲထီၣ်တၢ်ကပီၤ,” ဒီးဒွဲၣ်ကပီၤထီၣ် ကၠိအတၢ်လိာ်ကွဲအပျီ အိၣ်လီၤဟိတဖၣ်လၢမ့ၣ်အူ ကိးမုၢ်နၤဒဲးန့ၣ်လီၤ.
ဖဲ ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤဝဲလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢအကတီၢ်, ဟ့ၣ်လီၤဝဲ အနီၢ်ကစၢ် အတၢ်တၤတမံၤလၢ “ကဲထီၣ်တၢ်ကပီၤ” အဂ့ၢ်န့ၣ်, စံးဘၣ်တဲဘၣ်အပျဲၢ်အဘီၣ်, လၢအလူၤပိာ်အခံတဖၣ်လၢ “သုတၢ်ကပီၤန့ၣ် ဒုးကပီၤထီၣ်အီၤလၢပှၤကညီအမဲာ်ညါ” (မး ၅:၁၆) န့ၣ်လီၤ. ကစၢ်အတၢ်ကတိၤတထံၣ်အံၤ, အိၣ်ဒီးဖီတၢၣ်လၢအထီန့ၢ်ဒံး တၢ်ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါ (မ့) တၢ်ဟ့ၣ်သဆၣ်ထီၣ် တၢ်ဒီသူၣ်ပာ်သးလၢအဂ့ၤန့ၣ်လီၤ. ပတၢ်သးအိၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်တၢ်ကပီၤလၢ…
တၢ်စးထီၣ်မၤ တၢ်မၤဆံးဆံးဖိတဖၣ်
ဖဲ ၁၈၄၈ နံၣ်, အ့ကၠ့နံယၢၢ် ခၠါ(လ) အဲလဲး(ထ) ကၠူနယၢၣ် (Charles Ellet Jr.) တဂၤ, အသးတံာ်တာ်ဝဲဒၣ်လၢ တၢ်ကစးထီၣ် တ့ထီၣ်ဘှီထီၣ် တိၤအဆိကတၢၢ်လၢ နဲၣ်ကရၣ်ထံလီၤဆူ (Niagara Falls) တြီၤလာ်အဖီခိၣ် ဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်တၢ်ကစိာ်ခီ ထးပျံၤဖးဒိၣ်တဘိဆူ ထံကျိဝၢ်ဘးခီန့ၣ်ဒ်လဲၣ်. လၢအတၢ်မံမီၢ်တမံၤအံၤ ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤအီၤအပူၤန့ၣ် ခၠါ(လ) ဆၢတဲာ်ဝဲလၢ ကမၤတၢ်ဒုးယူၤထိၣ်လံာ်လ့ (kite) အတၢ်ပြၢန့ၣ်လီၤ. ပှၤအမဲရကၤ ခွါလိၣ်ဘိဖိ ဟိမဲ(န) ဝီ(လ)(ရှ) တဂၤ မၤနၢၤတၢ်, ဒီးဒိးန့ၢ်ခိၣ်ဖး စ့ယဲၢ်ဒီလၣ်, မ့ၢ်လၢအလံာ်ထိၣ်လ့န့ၣ် စးထီၣ်ဒုးယူၤဝဲလၢ ကီၢ်ခဲနဒၣ်တကပၤ, ဒီးလဲၤတုၤဃီၤဝဲဆူ ကီၢ်အမဲရကၤ အထံကျိကၢၢ်ခိၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အလံာ်ထိၣ်လ့အပျံၤန့ၣ် ဘၣ်တၢ်စၢတံၢ်လၢ သ့ၣ်တထံး, ဒ်သိးတၢ်ကတွံၤစိာ်ခီ ပျံၤအဒိၣ်ဒီးအဖှံတဘိဆူ ထံကျိဝၢ်ဘးခီ, ဝံၤန့ၣ်ဒီး, ထးပျံၤအဒိၣ် အဃၢတဖၣ် တဆီဘၣ်တဆီ, တုၤဒၣ်လဲာ် ထးပျံၤဖးဒိၣ် အဃၢကတၢၢ်လၢ ပှၤကတ့ တိၤအဂီၢ်န့ၣ် တုၤဃီၤဝဲဆူ…
မုၢ်တနံၤအံၤ လုၢ်ပှ့ၤဒိၣ်နီၢ်မး
ပှၤဘံၣ်ယးနၣ်ဖိ ဖါ(မ) (Pham) လၢအသးစဲထၢဖှိၣ်တၢ်တဂၤန့ၣ် လူၤဃုထၢဖှိၣ် တၢ်ဘါသရိာ် အနၣ်ရံၣ်တဖၣ်လၢ အဟးဂူာ်ဟးဂီၤ လီၤမူၤလီၤမၢ် အဖျၢၣ်ခံဆံ လၢယူရပၤ ဒီဘ့ၣ်, ဒီးလၢအကျါ နၣ်ရံၣ်အါဖျၢၣ်အလီၢ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ပာ်က့ၤဒီး လီသဟီၣ် (electronic) နၣ်ရံၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ် နၣ်ရံၣ်တဖျၢၣ်လၢ အဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ ၁၇၅၀ နံၣ်လၢ ကီၢ်အံၣ်တလံၣ်န့ၣ် လီၤလီၤဆီဆီ ပၢၤဃာ်ဒံး တၢ်ဆၢကတီၢ် လီၤတံၢ်လီၤဆဲးအဖၢမုၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖါ(မ) သးခု ဘှီဂ့ၤက့ၤဒီး ပာ်ကီၤနၣ်ရံၣ်တဖၣ်, ဒီးစံးဝဲလၢ နၣ်ရံၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်အီၤလၢ တၢ်ဆၢကတီၢ်န့ၣ် လုၢ်ပှ့ၤဒိၣ်ဆံးအါ ဒီးကဘၣ်မုာ်လၤကိးဆၢကိးကတီၢ်ဒဲးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢလံာ်ယၤကိာ် ၄ အပူၤ, ပှၤကွဲးတၢ် ဟ့ၣ်ဂံၢ်ဟ့ၣ်ဘါပှၤဖးတၢ်ဖိတဖၣ်လၢ ကတူၢ်လိာ် ပးကဲတၢ်ဆၢကတီၢ် အတၢ်လုၢ်ဒိၣ်ပှ့ၤဒိၣ်အဂီၢ်လီၤ. အဝဲမၤသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်က့ၤ အဝဲသ့ၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ် အသးသမူန့ၣ် မ့ၢ်ဒ် “တၢ်ဘှ့ၣ်လၢ အအိၣ်ဖျါ တစိၢ်ဖိ” တချုးအဟါမၢ်ကွံာ်ဝဲ (ယၤ ၄:၁၄) န့ၣ်လီၤ. စီၤယၤကိာ် ဟ့ၣ်ပလီၢ်…
တၢ်ဟ့ၣ်သါလၢယွၤ
လၢတၢ်စံၣ်စိၤတဲစိၤအပူၤန့ၣ် ပှၤကွဲးတၢ်ဒ့တၢ်အူစဲၣ်နီၤ, လူဘ့း ဘဲ(န) ဘံၣ်ထိဘ့(န) (Ludwig Van Beethoven) မ့ၢ်ပှၤဒ့တၢ်အူတၢ်ဖိလၢ အမံၤဟူသၣ်ဖျါတဖၣ်အကျါတဂၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသံဝဲဒၣ် ဖဲ ၁၈၂၇ နံၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, အနံၣ် ၂၀၀ ဃၣ်ဃၣ်ဒၣ်လဲာ်, အတၢ်ကွဲးပာ်ဖှိၣ်တဖၣ် ဘၣ်တၢ်စူကါဒံးအီၤအဖၢမုၢ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ဖဲပှၤမၤကွၢ် ဘံၣ်ထိဘ့(န) အ (DNA) န့ၣ်ဒီး, ဒ်ပတယာ်ဆိကမိၣ်တ့ၢ်ဝဲအသိး, အဝဲတမ့ၢ်ပှၤဟဲအိၣ်ဖျဲၣ်ထီၣ်ဝဲဒီး အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်လီၤဆီတဖၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ. ပှၤထိၣ်သတြီၤ ဘံၣ်ထိဘ့(န) အ ကၠ့(န) (genes) တဖၣ်ဒီး ပှၤအဂၤ ၁၄၅၀၀ အ ကၠ့(န) လၢအပာ်ဖျါတ့ၢ်အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တမံၤလၢတၢ်ကွဲးထါအသီၣ် (ထဲတၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢအတၤလာ်တမံၤဧိၤ) န့ၣ်ဒီး, လၢတၢ်ကမၢကမၣ်အပူၤန့ၣ် ဘံၣ်ထိဘ့(န) အပတီၢ်န့ၣ် ဖုၣ်ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ.
ဘံၣ်ထိဘ့(န) တဂၤ အိၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်, ဒီးတၢ်လဲၤခီဖျိတဖၣ် လၢလၢပှဲၤပှဲၤလၢတၢ်သူၣ်ဝံၣ်သးဆၢတကပၤ (တၢ်လၢအမၤဒိၣ်ထီၣ်အါထီၣ် အတၢ်သ့တၢ်ဘၣ်တဖၣ် အိၣ်ပာ်စၢၤလၢအပူၤ) န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, ယွၤအမူအဒါ ဒ်အဟ့ၣ်သါပှၤ တၢ်သ့တၢ်ဘၣ်အိၣ်ဒီးပှၤအဂီၢ်န့ၣ် တၤလၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ,…
ၦၤဂီၢ်မုၢ်ဖးဒိၣ်
ဖဲ ၂ဝ၁ဝ နံၣ်န့ၣ်, ၦၤစူၢ်က့ၤနာ်က့ၤ ကစၢ်ယ့ၣ်ရှူး ကအိၣ်ဝဲဒၣ် လွံၢ်ကထိဃၣ်ဃၣ်န့ၣ် ပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်အသးလၢအၣ်ဖရံးကး-ကလံၤထံး ထံကီၢ်, ခ့း(ဖ) အဝ့ၢ်(Cape Town, South Africa) န့ၣ်လီၤ. တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်တဘျီအံၤန့ၣ်, ခရံာ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်တဖၣ်လၢ ထံကီၢ် ၁၉၈ ဘ့ၣ် အပှၤခၢၣ်စးတဖၣ် ဟဲပာ်ဖျါထီၣ်အသး, ဒီးစးထီၣ်လၢ ကစၢ်ယ့ၣ်ၡူး ဟဲလီၤလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ချၢ, အနံၣ် ၂၀၀၀ အတီၢ်ပူၤန့ၣ် တၢ်ပာ်ပနီၣ်အီၤသ့လၢ ခရံာ်အတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖိတဖၣ် ဟဲပာ်ဖှိၣ်ရိဖှိၣ်အသး အအါကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်လၢ ၦၤစူၢ်က့ၤနာ်က့ၤတၢ်ဖိတဖၣ်ခဲလၢာ် ကဟဲပာ်ဖှိၣ်ထီၣ်အသး, အမုၢ်တနံၤန့ၣ်ကအိၣ်ဝဲဒၣ် ဖဲတၢ်အိၣ်ဖှိၣ်ဖးဒိၣ်, လၢအတလိၣ် ပှၤအခၢၣ်စးတဖၣ်န့ၣ်လီၤ. စီၤယိၤဟၣ် အတၢ်ထံၣ်လၢညါခီ အိၣ်ဟဲဝဲလၢယွၤန့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲႇ “ယထံၣ်တၢ် ဒီးကွၢ်ကွၢ်, ၦၤဂီၢ်မုၢ်ဖးဒိၣ်လၢ ၦၤဂံၢ်ထီၣ်တသ့ဘၣ်နီတဂၤဘၣ်န့ၣ်, ဟဲလၢကယဲၢ်ၦၤကလုာ်, ဒီးကယဲၢ်ၦၤအဒူၣ်, ဒီးကယဲၢ်ၦၤဂီၢ်မုၢ်, ဒီးကယဲၢ်ၦၤကတိၤတၢ်အကျိာ် အကလုာ်ကလုာ်အကျါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဆၢထၢၣ်လၢလီၢ်ပစိာ်အမဲာ်ညါဒီးသိဖိအမဲာ်ညါ,....... ဒီးကိးပသူထီၣ်လၢ အကလုၢ်သီၣ်ဖးဒိၣ်, ဒီးစံးဝဲဒၣ်, မ်တၢ်အုၣ်က့ၤခီၣ်က့ၤအိၣ်ဒီး ပကစၢ်လၢ အဆ့ၣ်နီၤလၢ…
ကစၢ်ယွၤလၢ အတ့လီၤတၢ်ခဲလၢာ်
ဖဲ ၂၀၂၁ နံၣ်, စတါထရဲး (Star trek) စဲအ့ၣ်တၢ်ဂီၤမူ အခွါဂဲၤဒိ ဝ့လယၢၣ် ရှဲးထနၢၣ် (William Shatner) တဂၤ, ဒိးန့ၢ်ခွဲးယာ် လၢကဘၣ်လဲၤဝဲဒၣ်ဆူ မူပျီ, လၢပူပျီကဟၣ်အဒၢးတဒၢးအဃိ, မုာ်လၤသးခုဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. လၢခံန့ၣ်, ဖဲအဝဲကွၢ်ဆိကမိၣ်ထံက့ၤ အတၢ်လဲၤအဂ့ၢ်, ဒီးစံးဝဲဒၣ် တၢ်လဲၤခီဖျိလၢ အမုၢ်လၢ်ဆိပာ်ဝဲတဖၣ်န့ၣ် ကမူၤကမၣ်ဝဲဒၣ်ကိးမံၤဒဲးန့ၣ်လီၤ. အဝဲဆိကမိၣ်ထံၣ်ဆိပာ်ဝဲလၢ မူပျီဖးလဲၣ်အတၢ်ဒိၣ် တၢ်မုၢ်န့ၣ် ကဟ့ၣ်အီၤ သးအတၢ်သ့ၣ်ညါဒိၣ်ဒိၣ်ယိာ်ယိာ်တမံၤ, လၢအဘၣ်ထွဲလိာ်သးဒီးတၢ်သးသမူတဖၣ်ခဲလၢာ်န့ၣ်လီၤ. ဘၣ်ဆၣ်, လၢတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အလီၢ်န့ၣ်, အသးကလၢၢ်ဘၣ် တၢ်သူၣ်အုးသးအုးဒိၣ်ဒိၣ်ကလဲာ်, ဖဲအထံၣ်ဝဲဒၣ်မူပျီအတၢ်ခံးသူန့ၣ် တၢ်ခုၣ်, ဒီးတၢ်တအိၣ်ဝဲဒၣ်နီတမံၤ, လၢအဟ့ၣ်အီၤတၢ်သ့ၣ်ညါအသီ ဒ်အမ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ် အတၢ်ဃံတၢ်လၤ, ဒီးအတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးညီဝဲဒၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢမူပျီအပူၤန့ၣ်, ပှၤဒိးန့ၢ်ဝဲခွဲးယာ်လၢ တၢ်လဲၤဟးကွၢ်ကီသူၣ်ပိၢ်သးဝးဘၣ်ဝဲလၢအနီၢ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ထဲပှၤစှၤဂၤဧိၤန့ၣ်လီၤ. လံာ်စီဆှံအပူၤ, ကစၢ်ယွၤ စုအတၢ်ဘၣ်တ့ အတၢ်မၤလၢ စးကဝာ်အပူၤအဂ့ၢ်န့ၣ် ကွဲမုာ်ပှၤ ဒ်သိးပကထံၣ် ယွၤအတၢ်ဘၣ်တ့တဖၣ် ခီဖျိလၢ ယွၤအတၢ်ထံၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ကွဲးနီၣ်ပာ်ဖျါ ကစၢ်ယွၤ အတၢ်မၤအဆိကတၢၢ်အဂ့ၢ်န့ၣ်…